Między powstaniem koncepcji jednolitego rynku europejskiego w latach 80. XX wieku a jego zaprojektowaniem i uruchomieniem na początku lat 90. na naszym kontynencie i poza nim zaszło wiele historycznych zmian. Od tego czasu sama UE wzrosła ponaddwukrotnie pod względem wielkości i liczby członków, zmagała się z kryzysami i konfliktami oraz wyzwaniami naturalnymi, gospodarczymi, społecznymi i technologicznymi.

Dramatycznie zmieniła się również sytuacja geopolityczna. W Azji pojawiło się nowe supermocarstwo, które pod wieloma względami stało się systemowym rywalem UE. Na przestrzeni lat zasady rynku wewnętrznego, tj. swobodny przepływ towarów, usług, kapitału i pracy, okazały się korzystne dla gospodarki UE. Rynkowi temu daleko jednak jeszcze do doskonałości.

Wdrażanie uzgodnionych przepisów bywa niespójne, mnożą się wymogi administracyjne, a zdolności nadzorcze są bardzo ograniczone. Ponadto obecnie rynek wewnętrzny zmaga się ze sprzecznymi celami: wnioski o dotacje składane przez przemysł, ale również inne podmioty na szczeblu krajowym, kłócą się z apelami o ograniczenie pomocy państwa i utrzymanie równych warunków działania we wszystkich państwach członkowskich; wymogi produkcji lokalnej w celu tworzenia wartości i utrzymania zatrudnienia w Europie są sprzeczne z potrzebą otwartych rynków i dostępu do nich, by utrzymać konkurencyjność kosztową w stosunku do światowych konkurentów i zapewnić konsumentom produkty przystępne cenowo; dostęp do surowców niezbędnych do produkcji różnych towarów, takich jak samochody, turbiny wiatrowe, panele słoneczne czy urządzenia kuchenne i narzędzia ogrodnicze, budzi pytania o warunki dostaw, w tym przestrzeganie norm środowiskowych i dotyczących warunków pracy, oraz o konkurencję w dostępie do tych surowców.

Otwarte rynki i granice UE, kluczowy aspekt wyjściowej koncepcji jednolitego rynku, nie wystarczają w świecie, w którym uzgodnione wielostronnie reguły handlu międzynarodowego nie są już przestrzegane. Istnieje ryzyko, że staną się one słabością UE, jeżeli nie powstaną pewne zabezpieczenia, takie jak ścisły nadzór jakości i bezpieczeństwa produktów wprowadzanych na rynek UE czy też monitorowanie inwestycji i powiązanych z nimi celów inwestorów. W świecie, który porzuca wielostronne systemy oparte na zasadach na rzecz ograniczania przez państwa dostępu do zasobów ze względu na interesy krajowe, gospodarka globalna polegająca na zintegrowanych międzynarodowych łańcuchach dostaw przestaje działać.

W związku z tym rynek wewnętrzny, który opierał się na tych zasadach, wymaga nowej strategii. Powinna ona koncentrować się na takich aspektach jak: europejska polityka przemysłowa, korzystne ramy dla przedsiębiorstw i MŚP, przedsiębiorstwa gospodarki społecznej, poparcie społeczne dla projektu europejskiego, właściwie zorganizowane i wydajne usługi świadczone w interesie ogólnym oraz działania na rzecz zachowania i rozwoju naszego modelu społecznego.

Zdaniem EKES-u kluczowe znaczenie dla pogłębienia rynku wewnętrznego ma ukończenie tworzenia unijnego rynku kapitałowego. Rynek kapitałowy należy ukierunkować na finansowanie produkcji, zakupów i przepływu towarów i usług, w szczególności poprzez wspieranie badań, rozwoju i innowacji w przedsiębiorstwach oraz usług świadczonych w interesie ogólnym, a także na stymulowanie przedsiębiorczości.

Ponadto priorytetowo trzeba traktować polityki tworzące ramy dla innowacyjności prywatnych przedsiębiorstw i sprzyjające innowacjom dzięki dostępowi do kapitału wysokiego ryzyka oraz współpracy między światami przemysłu i nauki. Egzekwowanie wspólnotowego dorobku prawnego musi być kolejnym priorytetem na drodze do wzmocnienia rynku wewnętrznego. Niestety wielu przepisów nie transponuje się na poziomie krajowym, wdraża się je w bardzo rozbieżny sposób lub stosuje w bardzo różnym zakresie. Stanowi to poważną i istotną przeszkodę dla sprawnego funkcjonowania rynku wewnętrznego.