„Nauczamy uczniów, że fakty muszą być weryfikowane, ale opinie powinny być omawiane z szacunkiem. Prawdziwe krytyczne myślenie szanuje różnorodność poglądów” – powiedział Richard Vaško ze Słowackiego Stowarzyszenia Debat (SDA), laureat Nagrody EKES-u dla Społeczeństwa Obywatelskiego za zwalczanie polaryzacji dzięki „olimpiadzie krytycznego myślenia”. Richard Vaško, którego projekt zdobył pierwszą nagrodę, porozmawiał z nami o olimpiadzie i o tym, dlaczego nauczanie krytycznego myślenia ma kluczowe znaczenie w dzisiejszym świecie, w którym króluje polaryzacja i dezinformacja.

Czy mógłby Pan opisać jedną rozgrywkę lub jeden etap olimpiady krytycznego myślenia? Czy mógłby Pan podać przykład zadania lub pytania?

Na etapach szkolnych i regionalnych olimpiady krytycznego myślenia uczniowie biorą udział w testach trwających od jednej do dwóch godzin, z pełnym dostępem do internetu i internetowych narzędzi weryfikacji informacji, w ramach których rozwiązują szereg zadań. Wyzwania koncentrują się na umiejętności korzystania z mediów, wykrywaniu manipulacji i stronniczości, interpretacji danych i badań, identyfikacji błędów logicznych oraz formułowaniu własnych argumentów.

Na przykład podczas ostatniej edycji olimpiady uczniowie zostali poproszeni o sformułowanie argumentu na temat tego, czy „w szkołach należy zainstalować kamery w celu zwiększenia bezpieczeństwa” – jest to aktualny problem w słowackiej debacie publicznej. W innym zadaniu wymagano od nich przeanalizowania viralowego filmu na TikToku promującego teorię spiskową na temat Taylor Swift i wskazania typowych cech myślenia spiskowego. W trzecim zadaniu mieli zdecydować, który z dwóch filmów wideo został wygenerowany przez sztuczną inteligencję, a który jest autentyczny.

Wszystkie poprzednie testy są publicznie dostępne w języku słowackim pod adresem www.okm.sk.

Jakie nadzieje wiąże Pan z olimpiadą krytycznego myślenia? Co skłoniło Pana do rozpoczęcia tego projektu?

Naszym celem jest pomoc uczniom w wieku, w którym zaczynają korzystać z mediów społecznościowych i stają się użytkownikami treści cyfrowych, w rozwijaniu umiejętności korzystania z tej przestrzeni w sposób krytyczny, odpowiedzialny i przemyślany. Dzięki regularnym informacjom zwrotnym po każdym etapie oraz kursom e-uczenia się dostępnym w przygotowaniach uczniowie zdobywają przekrojowe nawyki i narzędzia, które mogą stosować w życiu codziennym. Docelowo dążymy do wychowania pokolenia młodych ludzi, którzy będą świadomi, odporni na dezinformację i zdolni do prowadzenia konstruktywnego dialogu opartego na faktach.

Zainaugurowaliśmy ten projekt w odpowiedzi na krytyczną lukę w naszym systemie edukacji: umiejętności korzystania z mediów i krytyczne myślenie są nadal zdecydowanie niedostatecznie obecne w formalnych programach nauczania. Ponad połowa słowackich uczniów nigdy nie uczy się, jak ocenić, czy informacje są wiarygodne. Jedynie 16 % słowackiej młodzieży regularnie weryfikuje informacje z mediów. W rezultacie 56 % ludności wierzy w teorie spiskowe lub jawne kłamstwa. Chcieliśmy to zmienić poprzez wprowadzenie skalowalnych i skutecznych działań dla szkół w całym kraju.

Dlaczego Pana zdaniem rozwijanie krytycznego myślenia jest w obecnym kontekście tak ważne? Czy mamy szansę wygrać wojnę z fałszywymi informacjami?

Fałszywe informacje zawsze istniały w jakiejś formie, ale obecnie żyjemy w epoce bezprecedensowego przeciążenia informacyjnego. Ponieważ media społecznościowe są głównym źródłem informacji dla wielu młodych ludzi, każdy może łatwo rozpowszechniać dezinformację, informacje wprowadzające w błąd lub nawoływać do nienawiści. Uczenie się, jak filtrować ten chaotyczny krajobraz informacyjny i jak się w nim poruszać, stało się kluczową umiejętnością życiową.

Niemniej nigdy nie uda nam się w pełni „wygrać” wojny z fałszywymi informacjami – jest to ruchomy cel, który stale się zmienia. Możemy jednak wyposażyć młodych ludzi w narzędzia, które pozwolą im lepiej poruszać się w tym środowisku, zadawać trafne pytania i zastanowić się, zanim przekażą dalej otrzymane informacje.

Czy otrzymał Pan jakieś uwagi na temat swojego projektu? Czy mógłby Pan podać jakiś przykład?

Po każdym etapie zbieramy szczegółowe informacje zwrotne, a odpowiedzi są w przeważającej mierze pozytywne. Na przykład 93 % nauczycieli, których uczniowie uczestniczyli w olimpiadzie, stwierdziło, że pomaga ona budować odporność ich uczniów na dezinformację i oszustwa. Ponadto w ostatnim etapie Net Promoter Score – kluczowy wskaźnik zadowolenia użytkowników – osiągnął +76, co uznaje się za znakomity wynik.

Jakiej rady udzieliłby Pan innym organizacjom społeczeństwa obywatelskiego, by ich działania i programy przynosiły efekty?

Każdy kraj i kontekst jest różny, a lokalne organizacje najlepiej wiedzą, co w ich społecznościach działa najlepiej. Oto jednak kilka zasad, które sprawdziły się w naszym przypadku:

Przede wszystkim nie mówimy młodym ludziom, co należy myśleć. Prawdziwe krytyczne myślenie uwzględnia różnorodność punktów widzenia. Jeśli uczniowie czują, że ich opinie są odrzucane lub gdy dyktuje im się, jakie opinie mają mieć, nie angażują się. Nauczamy uczniów, że fakty muszą być weryfikowane, ale opinie powinny być omawiane z szacunkiem.

Po drugie, kluczowe znaczenie mają dostępność i inkluzywność. Jeśli nie „wyjdziemy z bańki” i nie dotrzemy poza elitarne szkoły, nie wywrzemy rzeczywistego wpływu. Nasz program jest bezpłatny i w pełni cyfrowy, zakłada niskie bariery wejścia, a także jest dostępny w języku naszej największej mniejszości etnicznej. W tym roku 53 % uczestników pochodziło ze średnich szkół zawodowych.

Po trzecie, od samego początku musimy myśleć o skalowalności i wykorzystywać do tego nowe technologie. Wykorzystujemy sztuczną inteligencję do oceny odpowiedzi otwartych, co umożliwia nam utrzymanie wysokiej jakości działania edukacyjnego bez uciekania się do testów wielokrotnego wyboru. Choć epoka cyfrowa niesie ze sobą poważne wyzwania, zapewnia nam również potężne narzędzia do radzenia sobie z nimi.

Richard Vaško jest członkiem Stowarzyszenia Debat Słowackich (SDA) od 12 roku życia. Wygrał Słowacką Krajową Ligę Debaty w szkole średniej i reprezentował Słowację na światowych szkolnych mistrzostwach dyskusyjnych. Ukończył z wyróżnieniem studia w dziedzinie prawa, polityki i filozofii na uniwersytecie Warwick w Wielkiej Brytanii i obecnie kontynuuje studia magisterskie na uniwersytecie Cambridge w dziedzinie edukacji (wiedza, władza, polityka).

Od 2021 r. Richard pracuje w SDA, gdzie utworzył i obecnie koordynuje olimpiadę krytycznego myślenia. Współpracował również ze zespołem ds. komunikacji strategicznej (StratCom) słowackiego Ministerstwa Edukacji i jest współautorem podręczników szkoleniowych dla nauczycieli w zakresie umiejętności korzystania z mediów dla Narodowego Instytutu Edukacji i Młodzieży. Prowadzi badania i organizuje wieloetniczną szkołę letnią dla dzieci znajdujących się w niekorzystnej sytuacji we współpracy z Instytutem Mathias Bel, organizacją pozarządową zajmującą się mniejszościami etnicznymi i marginalizowanymi społecznościami romskimi na Słowacji.