“We leren onze leerlingen dat feiten gecheckt moeten worden, maar ook dat we meningen respectvol moeten bespreken. Echt kritisch denken houdt in dat we eerbied hebben voor een veelvoud aan meningen”, aldus Richard Vaško van de Slowaakse Debatbond (SDA), winnaar van de EESC-prijs voor het maatschappelijk middenveld, die dit jaar in het teken stond van de bestrijding van polarisatie. Richard, die met zijn Critical Thinking Olympiad de eerste prijs won, vertelt over zijn project en waarom het aanleren van kritisch denken van cruciaal belang is in de huidige gepolariseerde wereld vol desinformatie.

Kunt u beschrijven hoe een spel of ronde van de Critical Thinking Olympiad verloopt? Kunt u een voorbeeld geven van een opgave of vraag?

Tijdens de rondes van de Critical Thinking Olympiad die op scholen en op regionaal niveau worden gehouden, krijgen leerlingen één tot twee uur de tijd om een aantal opgaven op te lossen. Daarbij hebben ze volledige toegang tot internet en tot online-instrumenten om feiten te checken. Ze worden getest op mediawijsheid, het opsporen van manipulatie en vooringenomenheid, het interpreteren van gegevens en studies, het vaststellen van logische denkfouten en het formuleren van hun eigen argumenten.

Zo moesten de leerlingen in een recente ronde een betoog schrijven over de vraag of er bewakingscamera’s op school moeten komen om de veiligheid te vergroten — iets waar momenteel veel over te doen is in Slowakije. Bij een andere opgave moesten ze een viraal gegane TikTok-video analyseren waarin een samenzweringstheorie over Taylor Swift werd gepromoot en moesten ze typische kenmerken van samenzweringsdenken aangeven. Bij een derde opgave moesten ze beslissen welke van twee video’s door AI was gegenereerd en welke authentiek was.

Alle eerdere opgaven zijn in het Slowaaks te vinden op www.okm.sk.

Wat probeert u met de Critical Thinking Olympiad te bereiken? Hoe is het idee voor uw project ontstaan?

Ons doel is leerlingen in de leeftijd waarop zij sociale media beginnen te gebruiken en digitale inhoud tot zich beginnen te nemen, de nodige vaardigheden aan te leren om zich op kritische, verantwoordelijke en oplettende wijze in deze ruimte te bewegen. Door middel van regelmatige feedback na elke ronde en via e-learningcursussen die leerlingen als voorbereiding kunnen volgen, leren ze overdraagbare gewoonten aan en krijgen ze de beschikking over instrumenten die ze in het dagelijks leven kunnen toepassen. Uiteindelijk willen we een generatie jongeren grootbrengen die goed geïnformeerd zijn, niet ontvankelijk zijn voor desinformatie en in staat zijn een op feiten gebaseerde, constructieve dialoog te voeren.

We hebben dit project opgezet als reactie op een essentiële lacune in ons onderwijsstelsel: mediawijsheid en kritisch denken krijgen nog altijd veel te weinig aandacht binnen het formele lesprogramma. Meer dan de helft van de Slowaakse leerlingen leert nooit hoe ze kunnen beoordelen of informatie betrouwbaar is. Slechts 16 % van de Slowaakse jongeren controleert regelmatig of media-informatie wel klopt. Daardoor is 56 % van de bevolking geneigd samenzweringstheorieën of regelrechte leugens te geloven. Wij wilden daar verandering in brengen door een schaalbaar en doeltreffend project voor scholen in het hele land op te zetten.

Waarom vindt u het in de huidige context zo belangrijk om kritisch denken te ontwikkelen? Hebben we een kans om de oorlog tegen nepnieuws te winnen?

Nepnieuws heeft altijd wel in de een of andere vorm bestaan, maar we leven nu in een tijdperk van een ongekende overvloed aan informatie. Met sociale media als belangrijkste bron van informatie voor veel jongeren kan iedereen gemakkelijk desinformatie, onjuiste informatie of haatzaaiende uitlatingen verspreiden. In de wereld waarin we leven is het van cruciaal belang geworden dat we leren hoe we dit chaotische informatielandschap moeten filteren en ons er in kunnen bewegen.

Toch zullen we de oorlog tegen nepnieuws nooit volledig “winnen” — het is een bewegend doelwit, dat voortdurend verandert. Maar wat we wel kunnen doen, is jongeren uitrusten met de nodige instrumenten om zich beter in deze omgeving te oriënteren, goede vragen te stellen en na te denken voordat ze iets delen.

Hebt u feedback over uw project ontvangen? Kunt u daar een voorbeeld van geven ?

We verzamelen na elke ronde gedetailleerde feedback en de reacties zijn overweldigend positief. Zo zei 93 % van de leerkrachten van deelnemende leerlingen dat het Olympiad-project helpt om hun leerlingen weerbaarder tegen desinformatie en hoaxes te maken. Bovendien bereikte onze Net Promoter Score — een belangrijke maatstaf voor de tevredenheid van de gebruikers — in de laatste ronde +76, wat als uitstekend wordt beschouwd.

Wat adviseert u andere maatschappelijke organisaties die resultaten met dergelijke activiteiten of programma's willen boeken?

Elk land en elke context is weer anders en lokale organisaties weten het best wat in hun gemeenschap werkt. Maar hier zijn een paar beginselen die voor ons goed hebben uitgepakt:

Het eerste en belangrijkste uitgangspunt is dat we jongeren niet vertellen wat zij moeten denken. Echt kritisch denken houdt in dat we eerbied hebben voor een veelvoud aan meningen. Als leerlingen het gevoel hebben dat hun mening van tafel wordt geveegd of dat zij een mening opgelegd krijgen, haken ze af. We leren hun dat feiten gecheckt moeten worden, maar ook dat we meningen respectvol moeten bespreken.

Ten tweede zijn toegankelijkheid en inclusiviteit van cruciaal belang. Als we niet buiten onze bubbel treden om ook andere scholen dan die van de elite te bereiken, zullen we geen echte impact hebben. Ons programma is gratis, volledig online, laagdrempelig en ook beschikbaar in de taal van onze grootste etnische minderheid. Dit jaar was 53 % van de deelnemers afkomstig uit het middelbaar beroepsonderwijs.

Ten derde is het belangrijk om van meet af aan na te denken over schaalbaarheid en daartoe gebruik te maken van nieuwe technologie. Voor het toekennen van cijfers aan antwoorden op open vragen maken we gebruik van AI, waardoor we een hoogwaardige onderwijservaring kunnen blijven bieden zonder onze toevlucht te moeten nemen tot meerkeuzevragen. Het digitale tijdperk heeft serieuze uitdagingen met zich meegebracht, maar biedt ons ook krachtige instrumenten om deze aan te pakken.

Richard Vaško is sinds zijn twaalfde betrokken bij de Slowaakse Debatbond (SDA). Op de middelbare school won hij de Slowaakse nationale debatcompetitie en hij vertegenwoordigde Slowakije op het wereldkampioenschap debatteren voor scholen. Hij studeerde als beste van zijn klas af in de studie Rechten, politiek en filosofie aan de Universiteit van Warwick, Verenigd Koninkrijk, en volgt nu een onderwijsmaster (richting Kennis, macht en politiek) aan de Universiteit van Cambridge.

Sinds 2021 werkt Richard bij de SDA, waar hij de Critical Thinking Olympiad heeft opgericht en het project nu coördineert. Hij heeft ook samengewerkt met het strategisch communicatieteam (StratCom) van het Slowaakse ministerie van Onderwijs en was voor het Nationaal Instituut voor Onderwijs en Jeugd medeauteur van handboeken over mediawijsheid voor lerarenopleidingen. Hij verricht onderzoek en organiseert een multi-etnische zomerschool voor kansarme kinderen bij het Mathias Bel-instituut, een ngo die zich richt op etnische minderheden en gemarginaliseerde Roma-gemeenschappen in Slowakije.