του Stefano Mallia, προέδρου της Ομάδας των Εργοδοτών της ΕΟΚΕ

Στις 29 Ιανουαρίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε την Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας, ένα κρίσιμο και έγκαιρο βήμα για να τεθεί ξανά σε λειτουργία ο οικονομικός κινητήρας της Ευρώπης που θα χαράξει την πορεία της ΕΕ για την επόμενη πενταετία.

Οι εργοδότες της ΕΕ έχουν από καιρό ταχθεί υπέρ ενός γενικού θεματολογίου για την ανταγωνιστικότητα και εμείς επικροτούμε τους τρεις πυλώνες της πυξίδας: τη γεφύρωση του χάσματος καινοτομίας και παραγωγικότητας, τον συνδυασμό της απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές με την ανταγωνιστικότητα και τη μείωση των εξαρτήσεων για την ασφάλεια των αλυσίδων εφοδιασμού. Τα στοιχεία αυτά είναι καίριας σημασίας για να διασφαλιστεί ότι η Ευρώπη μπορεί να είναι ανταγωνιστική σε παγκόσμιο επίπεδο, να προσελκύει και να διατηρεί ταλέντα και να προωθεί την καινοτομία.

Εντούτοις, η τελική επιτυχία της πυξίδας εξαρτάται από τη θέσπιση συγκεκριμένων μέτρων και την έγκαιρη εφαρμογή τους. Καίριες πρωτοβουλίες, όπως η δέσμη μέτρων απλούστευσης Omnibus, η συμφωνία για καθαρή βιομηχανία και η οριζόντια στρατηγική για την εμβάθυνση της ενιαίας αγοράς, θα διαδραματίσουν αποφασιστικό ρόλο. Ωστόσο, η μετονομασία στρατηγικών και οι ελκυστικοί τίτλοι δεν αρκούν για να μας θωρακίσουν έναντι των μελλοντικών προκλήσεων.

Για παράδειγμα, η απλούστευση του κανονιστικού πλαισίου αποτελεί το πρώτο και το πιο επείγον βήμα. Η μείωση της επαχθούς γραφειοκρατίας και η προώθηση της ταχύτητας και της ευελιξίας είναι ουσιαστικής σημασίας. Για υπερβολικά μεγάλο χρονικό διάστημα, οι επιχειρήσεις της ΕΕ δυσκολεύονταν να αντιμετωπίσουν την υπερβολική πολυπλοκότητα και τη δυσκινησία στη λήψη αποφάσεων. Χρειαζόμαστε επίσης ουσιαστική εφαρμογή του ελέγχου της ανταγωνιστικότητας, ώστε τα νέα νομοθετικά και κανονιστικά μέτρα να στηρίζουν, και όχι να παρεμποδίζουν, την ανάπτυξη των επιχειρήσεων.

Η πυξίδα ορθά επικεντρώνεται στην προώθηση της καινοτομίας μέσω μιας ισχυρής Ένωσης Κεφαλαιαγορών και στην αντιμετώπιση των διαρθρωτικών φραγμών για την απελευθέρωση του δυναμικού της Ευρώπης στους τομείς της υπερπροηγμένης τεχνολογίας, της καθαρής ενέργειας και της προηγμένης μεταποίησης, εκ παραλλήλου με τη δημιουργία ενός γόνιμου οικοσυστήματος για τις νεοφυείς και τις επεκτεινόμενες επιχειρήσεις.

Η ανολοκλήρωτη Ένωση Κεφαλαιαγορών είναι όντως ένα καμπανάκι που μας υπενθυμίζει ότι δεν έχουμε την πολυτέλεια των καθυστερήσεων. Μολονότι η πυξίδα προωθεί τον καλύτερο συντονισμό των εθνικών κυβερνητικών επενδύσεων, στερείται σαφούς σχεδίου για άλλες κοινές πηγές χρηματοδότησης. Ο κόσμος όμως δεν μπορεί να περιμένει εμάς.

Η κούρσα έχει ξεκινήσει και τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή για να πατήσουμε το γκάζι. Η απελευθέρωση της ανταγωνιστικότητας δεν είναι απλώς μια οικονομική επιταγή, αλλά αποτελεί το κλειδί για την ευημερία όλων. Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις αποτελούν και θα παραμείνουν μέρος της λύσης. 

Η Hanna Jarzabek, Ισπανοπολωνή φωτογράφος εξειδικευμένη στην τεκμηριωτική φωτογραφία και υποψήφια για το βραβείο αντικτύπου 2024 του ταμείου Ερευνητικής Δημοσιογραφίας για την Ευρώπη (IJ4EU), απεικονίζει με μελανά χρώματα την κατάσταση στα σύνορα Πολωνίας-Λευκορωσίας όπου χιλιάδες πρόσφυγες προσπαθούν να διασχίσουν το δάσος Białowieża, γνωστό με το προσωνύμιο «Η Ζούγκλα».

της Hanna Jarzabek

Από τον Νοέμβριο του 2021, χιλιάδες πρόσφυγες, κυρίως από χώρες της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής, έχουν προσπαθήσει να διασχίσουν το δάσος Białowieża, το τελευταίο παρθένος δάσος της Ευρώπης που εκτείνεται κατά μήκος των συνόρων μεταξύ Πολωνίας και Λευκορωσίας. Η διάσχιση του δάσους που αποκαλείται επίσης «Η Ζούγκλα» από ορισμένους πρόσφυγες, αποτελεί επικίνδυνο και δύσκολο εγχείρημα, ιδίως για όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με τις αντίξοες κλιματικές συνθήκες της βορειοανατολικής Ευρώπης. Πολλοί πρόσφυγες παγιδεύονται στο δάσος για μεγάλα χρονικά διαστήματα κάτω από ακραίες συνθήκες, όπως η έλλειψη τροφής και νερού και ο υψηλός κίνδυνος υποθερμίας και θανάτου κατά τους χειμερινούς μήνες. Αν τυχόν οι συνοριοφύλακες συλλάβουν κάποιους πρόσφυγες, συνήθως τους αναγκάζουν να επιστρέψουν στην άλλη πλευρά των συνόρων, πράγμα που σημαίνει ότι τους εγκαταλείπουν στο δάσος από την πλευρά της Λευκορωσίας, συχνά τη νύχτα, χωρίς μάρτυρες, και με τα τηλέφωνά τους κατεστραμμένα για να μην μπορούν να επικοινωνήσουν με τον έξω κόσμο. Αυτές οι αναγκαστικές επιστροφές, γνωστές και ως επαναπροωθήσεις, πραγματοποιούνται ακόμη και όταν επικρατούν ακραίες συνθήκες, χωρίς να εξαιρούνται οι έγκυες ή όσοι βρίσκονται στα πρόθυρα υποθερμίας που απελαύνονται, παρά την κατάστασή τους, στο έδαφος της Λευκορωσίας. Ορισμένοι πρόσφυγες ισχυρίζονται ότι έχουν επαναπροωθηθεί επανειλημμένα, έως και 17 φορές.

Η προηγούμενη πολωνική κυβέρνηση κατασκεύασε συνοριακό τείχος με συρματοπλέγματα και ενισχυμένα θεμέλια. Όπως συμβαίνει με παρόμοιους φράχτες που έχουν κατασκευαστεί αλλού, το τείχος αυτό δεν αποθαρρύνει εκείνους που προσπαθούν να εισέλθουν στην Ευρώπη, αλλά αντιθέτως τους εκθέτει σε κίνδυνο άλλων σοβαρών τραυματισμών. Οι συνοριοφύλακες έχουν επίσης εγκαταστήσει κρυφές κάμερες στο δάσος για να ανιχνεύουν τις κινήσεις των προσφύγων και του προσωπικού των ανθρωπιστικών οργανώσεων. Ελλείψει καταυλισμών προσφύγων, οι πρόσφυγες κρύβονται στο δάσος για να αποφύγουν την επαναπροώθησή τους στη Λευκορωσία και η αυξανόμενη στρατιωτική παρουσία εμποδίζει την πρόσβαση σε ανθρωπιστική βοήθεια.

Η παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας σε αυτήν τη συνοριακή γραμμή προσέκρουσε εξαρχής σε σοβαρά εμπόδια. Όταν έπεσε η ακροδεξιά κυβέρνηση τον Οκτώβριο του 2023, οι ελπίδες για αλλαγή της μεταναστευτικής πολιτικής αναπτερώθηκαν, αλλά η άσκηση βίας, οι επαναπροωθήσεις και η περιορισμένη πρόσβαση σε ιατρική περίθαλψη συνεχίζονται χωρίς διακοπή. Επί του παρόντος, η οργάνωση «Γιατροί Χωρίς Σύνορα» λειτουργεί με μερικώς απασχολούμενο προσωπικό μόλις τριών ατόμων για την παροχή ιατρικής περίθαλψης σε μια συνοριακή γραμμή μήκους 400 χιλιομέτρων. Η οργάνωση δεν διαθέτει μόνιμη βάση, σε αντίθεση με άλλες παραμεθόριες περιοχές στις οποίες παρατηρούνται αντίστοιχες μεταναστευτικές ροές. Το προσωπικό της αντιμετωπίζει δύσκολες συνθήκες, προσφέροντας συχνά τη βοήθειά του μέσα στο σκοτάδι και χωρίς να διαθέτει τον κατάλληλο εξοπλισμό για ακριβείς διαγνώσεις. Η παρεχόμενη ιατρική περίθαλψη προσαρμόζεται στις συνθήκες που επικρατούν στο δάσος, π.χ. με τη χορήγηση ενδοφλέβιων εγχύσεων μέσα στη νύχτα ή με την παροχή επείγουσας ιατρικής φροντίδας σε σοβαρά περιστατικά όπως οι αποβολές.

Από τότε που κατασκευάστηκε το τείχος, οι μετανάστες, εκτός από τα προβλήματα υγείας που αντιμετωπίζουν, υφίστανται επίσης διάφορα κατάγματα διότι, στην προσπάθειά τους να σκαρφαλώσουν πάνω από το τείχος, πέφτουν ενίοτε από ύψος που φθάνει έως τα 5 μέτρα. Ορισμένα από τα κατάγματα αυτά απαιτούν πολύπλοκες επεμβάσεις και πολύμηνη αποθεραπεία. Στις περιπτώσεις αυτές, καθώς και σε περιπτώσεις υποθερμίας, η μόνη λύση είναι η κλήση ασθενοφόρου μολονότι είναι γνωστό ότι οι τραυματίες θα συλληφθούν και θα φρουρούνται από συνοριοφύλακες κατά την παραμονή τους στο νοσοκομείο. Μόλις οι ασθενείς λάβουν εξιτήριο από το νοσοκομείο, οι συνοριοφύλακες αποφασίζουν, με βάση τα δικά τους κριτήρια, αν θα τους στείλουν σε κλειστό ή σε ανοικτό κέντρο υποδοχής αλλοδαπών. Σύμφωνα με όσα μου είπαν αρκετοί ερωτηθέντες, υπήρξαν περιπτώσεις κατά τις οποίες ορισμένοι πρόσφυγες, μετά την ολοκλήρωση της νοσηλείας τους, μεταφέρθηκαν από τους συνοριοφύλακες πίσω στο δάσος και επαναπροωθήθηκαν στη λευκορωσική πλευρά, ξεκινώντας πάλι από την αρχή την ίδια διαδικασία.

Τους τελευταίους μήνες, ο αριθμός των στρατιωτών που είναι τοποθετημένοι στα σύνορα Πολωνίας-Λευκορωσίας αυξάνεται επίσης με σταθερούς ρυθμούς, πράγμα που αντανακλά την κλιμάκωση των εντάσεων στην περιοχή. Τον Ιούνιο του 2024, ένας μετανάστης μαχαίρωσε σε αυτήν την παραμεθόρια περιοχή έναν Πολωνό στρατιώτη, ο οποίος αργότερα υπέκυψε στα τραύματά του. Ως αντίδραση σε αυτό το περιστατικό, η νέα κυβέρνηση ενέτεινε την αντιμεταναστευτική της εκστρατεία και θέσπισε νόμο που επιτρέπει στους στρατιώτες να κάνουν χρήση όπλων όποτε το κρίνουν αναγκαίο, χωρίς να λογοδοτούν για τις πράξεις τους. Η απόφαση αυτή προκαλεί έντονο προβληματισμό, αν μάλιστα ληφθούν υπόψη τα πολύ ανησυχητικά περιστατικά χρήσης βίας που έχουν σημειωθεί στο παρελθόν. Παραδείγματος χάρη, τον Οκτώβριο του 2023 ένας Σύρος πρόσφυγας δέχθηκε πισώπλατο πυροβολισμό μέρα μεσημέρι, με αποτέλεσμα να τραυματιστεί σοβαρά. Ομοίως, τον Νοέμβριο του 2023, εθελοντές ανθρωπιστικής οργάνωσης ανέφεραν ότι τη στιγμή που προσπαθούσαν να προσφέρουν τη βοήθειά τους σε μετανάστες, συνοριοφύλακες άνοιξαν πυρ προς την κατεύθυνσή τους χωρίς καμία προειδοποίηση. Ο νέος νόμος, όχι μόνο ενέχει τον κίνδυνο νομιμοποίησης αυτών των επικίνδυνων πρακτικών, αλλά δημιουργεί επίσης κλίμα ατιμωρησίας, εκθέτοντας περαιτέρω σε κίνδυνο τόσο τους πρόσφυγες όσο και το προσωπικό των ανθρωπιστικών οργανώσεων. Η πολιτική αυτή, η οποία εκχωρεί ανεξέλεγκτη εξουσία σε στρατιώτες, υπονομεύει βασικά ανθρώπινα δικαιώματα και θα μπορούσε να οξύνει τη βία σε μια ήδη ασταθή παραμεθόρια περιοχή.

Ο Donald Tusk καλλιεργεί την εικόνα ενός πιο ανοιχτού και ευαισθητοποιημένου στα ανθρώπινα δικαιώματα πολιτικού, αλλά η κυβέρνησή του συνεχίζει τη ρητορική της προηγούμενης κυβέρνησης παρουσιάζοντας τους μετανάστες σε αυτά τα σύνορα ως απειλή για την πολωνική κοινωνία, υποβαθμίζοντας την ανθρώπινη ιδιότητά τους και χαρακτηρίζοντάς τους ως τρομοκράτες ή εγκληματίες. Η προηγούμενη κυβέρνηση προσπάθησε επίσης να αποδώσει στο προσωπικό των ανθρωπιστικών οργανώσεων την κατηγορία ότι υποθάλπει την εμπορία ανθρώπων, η οποία αποτελεί ποινικό αδίκημα που επισύρει ποινή φυλάκισης έως οκτώ ετών. Φαίνεται ότι η πολιτική αυτή θα συνεχιστεί από την κυβέρνηση του Donald Tusk. Στις 28 Ιανουαρίου 2025, πέντε εθελοντές ανθρωπιστικών οργανώσεων που βοήθησαν το 2022 μια οικογένεια από το Ιράκ και έναν Αιγύπτιο θα δικαστούν και θα βρεθούν αντιμέτωποι με αυτήν τη σκληρή ποινή φυλάκισης.

Επιπλέον, η μεταναστευτική πολιτική που εξαγγέλθηκε πρόσφατα (τον Οκτώβριο του 2024) δεν αφήνει πολλά περιθώρια αισιοδοξίας. Η ουδέτερη ζώνη που καθιερώθηκε τον περασμένο Ιούλιο παραμένει σε ισχύ, περιορίζοντας σοβαρά την πρόσβαση των ανθρωπιστικών οργανώσεων, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται και οι «Γιατροί Χωρίς Σύνορα», αλλά και των δημοσιογράφων, και παρεμποδίζοντας έτσι την παροχή βοήθειας στους πρόσφυγες και την τεκμηρίωση των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που διαπράττουν οι πολωνικές αρχές.

Ωστόσο, η πιο αμφιλεγόμενη πτυχή αυτής της πολιτικής είναι το σχέδιο να ανασταλεί το δικαίωμα ασύλου σε αυτήν τη συνοριακή γραμμή, μέτρο το οποίο αντιβαίνει κατάφωρα σε θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα που αναγνωρίζονται σε ολόκληρη την Ευρώπη. Επιπλέον, η πολιτική αυτή θα έχει εκτεταμένες συνέπειες για τον τοπικό πληθυσμό της παραμεθόριας περιοχής, αλλά σχεδιάστηκε παρόλα αυτά χωρίς να προηγηθεί διαβούλευση ούτε με τον πληθυσμό ούτε με τις ανθρωπιστικές οργανώσεις. Οι οργανώσεις αυτές, οι οποίες εργάζονται άοκνα για την παροχή βοήθειας, έχουν αποκτήσει κρίσιμες γνώσεις σχετικά με την επικρατούσα κατάσταση, τις ανάγκες των προσφύγων που προσπαθούν να διασχίσουν τα σύνορα και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν. Αν οι γνώσεις αυτές δεν ληφθούν υπόψη, όχι μόνο θα υπονομευθούν οι ανθρωπιστικές προσπάθειες, αλλά υπάρχει επίσης ο κίνδυνος να επιδεινωθεί μια ήδη δεινή κατάσταση.

Η παρούσα ερευνητική έκθεση εκπονήθηκε με επιχορήγηση από το ταμείο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας για την Ευρώπη (IJ4EU)».

Η Hanna Jarzabek είναι Ισπανοπολωνή φωτογράφος που εξειδικεύεται στην τεκμηριωτική φωτογραφία και έχει ως βάση της στη Μαδρίτη. Έχει σπουδάσει Πολιτικές Επιστήμες και εργαστεί ως πολιτική αναλύτρια σε οργανισμούς του ΟΗΕ. Στο έργο της προσεγγίζει με ευαισθησία και σεβασμό θέματα όπως οι διακρίσεις, η ταυτότητα φύλου, η σεξουαλική πολυμορφία και οι μεταναστευτικές ροές στα ανατολικά σύνορα της ΕΕ. Το έργο της έχει δημοσιευθεί σε σημαντικά μέσα ενημέρωσης, όπως π.χ. στην El País και το Newsweek Japan, έχει παρουσιαστεί σε διεθνείς εκθέσεις και έχει αναγνωριστεί με πολλά βραβεία, μεταξύ των οποίων και η υποψηφιότητα για το βραβείο αντικτύπου 2024 του IJ4EU και το βραβείο Leica Oskar Barnack 2023.

Φωτογραφία από το έργο «Η Ζούγκλα»:

Ο «πους των χαρακωμάτων» είναι είδος μυκητίασης που προσβάλλει τα πόδια και αποτελεί ένα από τα συνηθέστερα προβλήματα υγείας των προσφύγων που προσπαθούν να διασχίσουν το δάσος Białowieża (Οκτώβριος 2022). 

Από τον Giuseppe Guerini

Όπως υποδηλώνει και ο τίτλος της έκθεσης Letta, η Ευρωπαϊκή Ένωση και το οικονομικό και επιχειρηματικό της σύστημα είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια αγορά. Τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι, εξαρχής, η Ευρωπαϊκή Ένωση επέλεξε να είναι μια κοινωνική οικονομία της αγοράς, όπου η οικονομική ευημερία συνεπάγεται όχι μόνο τη συσσώρευση πλούτου, αλλά και τη δυνατότητα διασφάλισης ότι ο πλούτος που αποτελεί αντικείμενο συναλλαγών και δημιουργείται στην αγορά ωφελεί όλους.

Με τον τρόπο αυτό, οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας αποτελούν ένα οικοσύστημα που διασφαλίζει την αλληλεγγύη μέσω των επιχειρήσεων, ένα χρήσιμο μοντέλο για τους ιδιωτικούς οργανισμούς, οι οποίοι, ωστόσο, ενεργούν προς το γενικό συμφέρον.

Στην έκθεση Letta προσδιορίζεται το χαρακτηριστικό αυτό το οποίο είχε ήδη υιοθετηθεί στο σχέδιο δράσης και στη σύσταση για την κοινωνική οικονομία. Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα καλούνται στην εν λόγω έκθεση να αναγνωρίσουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας, προσαρμόζοντας τους κανόνες που διέπουν την εσωτερική αγορά και τον ανταγωνισμό και βελτιώνοντας το νομικό πλαίσιο για τις κρατικές ενισχύσεις, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας έχουν ευχερέστερη πρόσβαση σε δάνεια και χρηματοδότηση.

Η ΕΟΚΕ έχει συμβάλει σημαντικά στο να διασφαλισθεί ότι τα ευρωπαϊκά και τα διεθνή θεσμικά όργανα αναγνωρίζουν τον σκοπό και τον ρόλο των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας. Συμμετείχε σε πολλές πρωτοβουλίες και εξέδωσε πολλές γνωμοδοτήσεις στο πλαίσιο των εργασιών που κατέληξαν στην υιοθέτηση του σχεδίου δράσης για την κοινωνική οικονομία το 2021 και της σύστασης προς τα κράτη μέλη το 2023. Επιπλέον, εκδίδοντας γνωμοδοτήσεις σχετικά με την πολιτική ανταγωνισμού και τις κρατικές ενισχύσεις που αφορούν υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος, η ΕΟΚΕ ανέδειξε την ανάγκη αύξησης των ορίων για τη χορήγηση κρατικών ενισχύσεων ήσσονος σημασίας και επέτυχε αλλαγές στον κανονισμό που εγκρίθηκε στα τέλη του 2023. Τα αιτήματα που περιέχονται στην έκθεση Letta για προσαρμογή του γενικού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία και για βελτίωση της χρηματοδότησης συνάδουν με τις εκκλήσεις που απηύθυνε η ΕΟΚΕ μέσω διαφόρων γνωμοδοτήσεων που εκδόθηκαν το 2022 και το 2023. Τούτο μας ενθαρρύνει επομένως να συνεχίσουμε το έργο μας για την προώθηση της γνωμοδότησης αυτής, προκειμένου να ενισχυθεί η αναγνώριση της κοινωνικής οικονομίας. Θέλουμε να ευαισθητοποιήσουμε περισσότερο τους πολίτες σχετικά με τα οφέλη της αποτελεσματικής ρύθμισης του ανταγωνισμού και των κρατικών ενισχύσεων τόσο για τις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας όσο και για ολόκληρο το σύστημα των υπηρεσιών γενικού συμφέροντος.

Το νέο Σύμφωνο της ΕΕ για τη Μετανάστευση και το Άσυλο επαινέθηκε μεν ως ιστορικό ορόσημο κατά την υιοθέτηση του τον Μάιο του 2024, εξακολουθεί όμως να πρέπει να αποδείξει την αξία του. Ωστόσο, οι προκλήσεις που αναμένονται το 2025 δεν θα είναι εύκολες: σε ένα εξαιρετικά αβέβαιο γεωπολιτικό περιβάλλον, η εγγενής πολυπλοκότητα του Συμφώνου και το αυστηρό χρονοδιάγραμμα για την εφαρμογή του απαιτούν προσοχή και μεγάλη ισορροπία — Ανάλυση από την Camille Le Coz, Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Μεταναστευτικής Πολιτικής (MPI Europe)

Στην αυγή του 2025 τίθενται πιεστικά ερωτήματα σχετικά με το μέλλον των μεταναστευτικών πολιτικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ). Η νέα Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει χαράξει σαφή πορεία με το σχέδιο εφαρμογής του νέου Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, οι μεταβαλλόμενες ωστόσο συνθήκες απειλούν να εκτρέψουν την πολιτική εστίαση και τους πόρους αλλού. Οι επικείμενες εκλογές στη Γερμανία έχουν προκαλέσει περαιτέρω αβεβαιότητα, παράλληλα με τις επιπτώσεις της κατάρρευσης του καθεστώτος Άσαντ και της απρόβλεπτης πορείας του πολέμου στην Ουκρανία. Οι συζητήσεις σχετικά με τα μοντέλα εξωτερικής ανάθεσης συνεχίζονται, αλλά οι προσπάθειες αυτές συχνά λειτουργούν ως απομονωμένοι πολιτικοί ελιγμοί και όχι ως μέρος μιας συνεκτικής ευρωπαϊκής στρατηγικής. Εν τω μεταξύ, η μετανάστευση εξακολουθεί να στοχοποιείται στα πολωνικά σύνορα με τη Λευκορωσία, με την εργαλειοποίηση αυτή να οδηγεί όλο και περισσότερο σε αποκλίσεις από το ενωσιακό δίκαιο. Η φετινή χρονιά θα είναι καίριας σημασίας για να καθοριστεί κατά πόσον η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να ακολουθήσει μια προσέγγιση που να προωθεί την εμπιστοσύνη και να υλοποιεί την τόσο αναγκαία συλλογική δράση, ή εάν θα αντιμετωπίσει περαιτέρω κατακερματισμό.

Τον Μάιο του 2024, πολλοί Ευρωπαίοι φορείς χάραξης πολιτικής εξέφρασαν την ικανοποίησή τους για την έγκριση του Συμφώνου ως ιστορικού ορόσημου, μετά από χρόνια επίπονων διαπραγματεύσεων. Λίγο πριν από τις ευρωπαϊκές εκλογές, η συμφωνία αυτή κατέδειξε την ικανότητα της ΕΕ να συσπειρώνεται και να αντιμετωπίζει ορισμένα από τα πιο δύσκολα προβλήματά της. Κεντρικό στοιχείο των στόχων του Συμφώνου ήταν η αντιμετώπιση των εντάσεων όσον αφορά την ευθύνη και την αλληλεγγύη, η επίλυση της αντίληψης περί διαρκούς μεταναστευτικής κρίσης και η εξάλειψη των διαφορών στις διαδικασίες ασύλου μεταξύ των κρατών μελών. Το νέο πλαίσιο βασίζεται μεν σε μεγάλο βαθμό στο υφιστάμενο σύστημα, εισάγει όμως αυστηρότερα μέτρα, όπως ο συστηματικός έλεγχος, οι ενισχυμένες διαδικασίες ασύλου και επιστροφής στα σύνορα, καθώς και εξαιρέσεις από τους κοινούς κανόνες σε περίπτωση κρίσεων. Το Σύμφωνο προωθεί εξάλλου μεγαλύτερο εξευρωπαϊσμό, με υποχρεωτική αλληλεγγύη, ενισχυμένους ρόλους για τα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς της ΕΕ και αυξημένη ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και εποπτεία.

Αυτή η ενίσχυση της αξιοπιστίας της ΕΕ που απορρέει από την εκ μέρους της συλλογική διαχείριση της μετανάστευσης θα μπορούσε, ωστόσο, να είναι βραχύβια εάν οι Ευρωπαίοι δεν εφαρμόσουν τους νέους κανόνες έως τον Μάιο του 2026. Αυτή η σύντομη προθεσμία θέτει ιδιαίτερες προκλήσεις, δεδομένου ότι το Σύμφωνο απαιτεί τη θέσπιση ενός σύνθετου συστήματος, την κινητοποίηση πόρων και την πρόσληψη και κατάρτιση προσωπικού, ιδίως για τα κράτη μέλη που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή. Ενώ τα κράτη μέλη έχουν καταρτίσει εθνικά σχέδια δράσης, μεγάλο μέρος των εργασιών αυτών πραγματοποιήθηκε κεκλεισμένων των θυρών, με έλλειψη πολιτικών μηνυμάτων. Το χάσμα αυτό εγκυμονεί μεγάλο κίνδυνο, καθώς η πολιτική καθοδήγηση είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της εύθραυστης ισορροπίας σε επίπεδο ΕΕ.

Επιπλέον, η εφαρμογή του νέου συστήματος απαιτεί τη δημιουργία συνασπισμών μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών. Οι εθνικοί οργανισμοί ασύλου υπέχουν κεντρικό θέση για τη μετατροπή πολύπλοκων νομοθετικών κειμένων σε πρακτικά πλαίσια, με τους οργανισμούς της ΕΕ —ιδίως τον Οργανισμό της ΕΕ για το Άσυλο— να διαδραματίζουν ήδη καίριο ρόλο στη διαδικασία αυτή. Εξίσου σημαντική είναι η συμμετοχή μη κυβερνητικών οργανώσεων για την αξιοποίηση της εμπειρογνωμοσύνης τους και τη διασφάλιση πρόσβασης σε νομικές συμβουλές και εποπτείας των νέων διαδικασιών, μεταξύ άλλων. Για τη στήριξη αυτών των προσπαθειών, απαιτούνται πιο συνεργατικές προσεγγίσεις, συμπεριλαμβανομένων τακτικών διαβουλεύσεων, ισχυρών μηχανισμών ανταλλαγής πληροφοριών και επιχειρησιακών ειδικών ομάδων που θα συνέρχονται τακτικά.

Εν τω μεταξύ, ιδιαίτερη προσοχή έχει δοθεί σε στρατηγικές εξωτερικής ανάθεσης, καθώς όλο και περισσότερες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες τις θεωρούν καθοριστικής σημασίας έναντι των μεταναστευτικών προκλήσεων που αντιμετωπίζει η ΕΕ. Η συμφωνία Ιταλίας-Αλβανίας πυροδότησε πολυάριθμες συζητήσεις σχετικά με τις δυνατότητές της για καλύτερη διαχείριση της μικτής μετανάστευσης, ανάγοντας την Giorgia Meloni σε ηγετική προσωπικότητα σε αυτόν τον τομέα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ωστόσο, η εν λόγω συμφωνία δεν έχει ακόμη αποφέρει αποτελέσματα και παραμένει μια διμερής συμφωνία, αποκλείοντας τις συνεισφορές άλλων Ευρωπαίων εταίρων. Εν τω μεταξύ, άλλες κυβερνήσεις αναπτύσσουν άλλα εναλλακτικά μοντέλα, όπως κόμβους επιστροφής, και τρόπους ενσωμάτωσής τους σε μια πανευρωπαϊκή προσέγγιση.

Το ζήτημα των επιστροφών πρόκειται ακριβώς να τεθεί στο επίκεντρο του πολιτικού διαλόγου κατά τους προσεχείς μήνες. Πράγματι, μέρος του Συμφώνου αφορά τη βελτίωση της ταχύτητας των επιστροφών, ιδίως για τα άτομα που υποβάλλονται σε διαδικασίες στα σύνορα των κρατών πρώτης γραμμής. Η Επιτροπή και τα κράτη μέλη επιδιώκουν να αντιμετωπίσουν αυτή την επείγουσα ανάγκη, αφήνοντας παράλληλα χώρο σε πιλοτικούς κόμβους επιστροφής, ενώ αναμένονται προτάσεις για την αναθεώρηση της οδηγίας για την επιστροφή τον Μάρτιο. Δεδομένου του σύντομου χρονοδιαγράμματος, ελλοχεύει ο κίνδυνος οι Ευρωπαίοι να μην εξετάσουν πλήρως τα διδάγματα που αντλήθηκαν από την πράξη, παρά την πρόοδο που σημειώθηκε κατά την τελευταία δεκαετία σε τομείς όπως η προβολή, η παροχή συμβουλών, η στήριξη της επανένταξης και η αμοιβαία μάθηση σε επίπεδο ΕΕ. Επιπλέον, η Ευρώπη πρέπει να είναι προσεκτική, ώστε ο πειραματισμός με μοντέλα εξωτερικής ανάθεσης να μην υπονομεύσει τις σχέσεις της με τις χώρες καταγωγής και να μην αποδυναμώσει την ευρύτερη θέση της.

Αυτή η ευαίσθητη πράξη εξισορρόπησης εξελίσσεται σε ένα εξαιρετικά αβέβαιο περιβάλλον, ανάγοντας την εφαρμογή του Συμφώνου σε δοκιμασία όχι μόνο για τη διαχείριση της μετανάστευσης αλλά και για το ευρύτερο έργο της ΕΕ. Ειδικότερα, η κατάσταση στα πολωνικά σύνορα αναδεικνύει συγκεκριμένες προκλήσεις όσον αφορά την τήρηση δεσμευτικών κανόνων υπό την πίεση ενός εχθρικού γείτονα. Όσον αφορά τη Συρία και την Ουκρανία, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες πρέπει να προετοιμαστούν για απρόβλεπτες εξελίξεις. Κατά το επόμενο έτος, θα είναι ζωτικής σημασίας να ενισχυθεί ο ηγετικός ρόλος σε επίπεδο ΕΕ, προκειμένου να εφαρμοστούν νέοι κανόνες και να συνεχιστεί η διερεύνηση καινοτομιών που ευθυγραμμίζονται με μια κοινή προσέγγιση και ενισχύουν μια κοινή προσέγγιση. Τούτο προϋποθέτει την εστίαση των προσπαθειών στην οικοδόμηση ανθεκτικών εταιρικών σχέσεων με χώρες προτεραιότητας και την αποφυγή της εκτροπής πόρων σε πολιτικά τεχνάσματα.

Η Camille Le Coz είναι αναπληρώτρια διευθύντρια του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Μεταναστευτικής Πολιτικής, ενός ερευνητικού ιδρύματος με έδρα τις Βρυξέλλες, το οποίο επιδιώκει αποτελεσματικότερη διαχείριση των συστημάτων μετανάστευσης, ένταξης των μεταναστών και ασύλου, καθώς και επιτυχημένα αποτελέσματα για τους νεοαφιχθέντες, τις οικογένειες μεταναστών και τις κοινότητες υποδοχής.