Η ΕΕ πρέπει να αντισταθεί στον πειρασμό της απορρύθμισης, καθώς το μόνο αποτέλεσμα θα είναι η δημιουργία αβεβαιότητας για τις επιχειρήσεις, η αποδυνάμωση της ανταγωνιστικότητας με γνώμονα τη βιωσιμότητα και η μείωση της ευημερίας και της εμπιστοσύνης των πολιτών, σύμφωνα με τον Danny Jacobs, γενικό διευθυντή του περιβαλλοντικού δικτύου της Φλάνδρας Bond Beter Leefmilieu – BBL. Ο κ. Jacobs μοιράστηκε μαζί μας τους προβληματισμούς των περιβαλλοντικών ΜΚΟ σχετικά με την τελευταία πρόταση της ΕΕ για την απλούστευση των κανονισμών, για την οποία εκφράζονται φόβοι ότι ενδέχεται να περιθωριοποιήσει τους κύριους στόχους της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας.

Πώς σχολιάζετε τις τελευταίες πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την απορρύθμιση, όπως την Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας ή τη δέσμη μέτρων Omnibus;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε ένα οικονομικά προσανατολισμένο θεματολόγιο απορρύθμισης και απλούστευσης, το οποίο απειλεί να θέσει σε κίνδυνο τα περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά επιτεύγματα που εξασφαλίστηκαν με σκληρούς αγώνες. Αυτή η ρήξη μεταξύ προσαρμογής και διατήρησης του ευρωπαϊκού κεκτημένου δυσχεραίνει τη χάραξη σαφούς πορείας για την ΕΕ.

Η Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία παρουσιάστηκε στα τέλη Ιανουαρίου, απηχεί τις ανησυχίες των επιχειρήσεων σχετικά με το ενεργειακό κόστος και τις οικονομικές προκλήσεις, αλλά περιθωριοποιεί βασικές προτεραιότητες, όπως τη μηδενική ρύπανση και την ευημερία των πολιτών, με αποτέλεσμα να μην οδηγεί την Ευρώπη σε μια μελλοντικά καθαρή, ευημερούσα και κυκλική οικονομία. Με την Πυξίδα, η Ευρώπη κινδυνεύει να ξεφύγει από την πορεία της. Η προώθηση της ανταγωνιστικής απανθρακοποίησης χωρίς την ενσωμάτωση κοινωνικών και περιβαλλοντικών στόχων υπονομεύει τον ίδιο τον σκοπό των θεσμικών οργάνων της ΕΕ: να υπηρετούν και να υπερασπίζονται το κοινό καλό.

Αυτό που ανησυχεί τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών είναι ο επισφαλής στόχος απλούστευσης κατά 25 % στο πλαίσιο της Πυξίδας. Μολονότι ο εξορθολογισμός των κανονισμών είναι ευπρόσδεκτος, η απλούστευση χωρίς ενδελεχείς αξιολογήσεις θα μπορούσε να υπονομεύσει κρίσιμες πτυχές της προστασίας της υγείας, καθώς και της κοινωνικής και της περιβαλλοντικής προστασίας. Η επιχειρηματική καινοτομία δεν παρεμποδίζεται από το ρυθμιστικό πλαίσιο, αλλά μάλλον από την έλλειψη σαφών κανόνων. Το μόνο που θα επιτύχει η περαιτέρω απορρύθμιση είναι να δημιουργήσει κλίμα αβεβαιότητας, το οποίο θα πλήξει τους πρωτοπόρους —τις επιχειρήσεις που αναλαμβάνουν πρώτες καινοτόμες δράσεις— θέτοντας παράλληλα σε κίνδυνο την πρόοδο και τη βιωσιμότητα.

Φοβόμαστε επίσης ότι αυτή η ώθηση για απλούστευση θα αποβεί εις βάρος των περιβαλλοντικών και των κοινωνικών στόχων. Η οδηγία για την υποβολή εκθέσεων βιωσιμότητας από τις εταιρείες, η οδηγία σχετικά με την εταιρική δέουσα επιμέλεια όσον αφορά τη βιωσιμότητα και ο κανονισμός για την ταξινόμηση των επενδύσεων της ΕΕ παρουσιάζουν πολλές αδυναμίες και δεν έχουν σημειώσει την πρόοδο που αναμενόταν. Η περαιτέρω αποδυνάμωση των νομοθετημάτων αυτών τη στιγμή που ήδη δεν αποδίδουν ικανοποιητικά θα τα καταστήσει κενό γράμμα.

Ορίστε άλλο ένα συγκεκριμένο παράδειγμα που καταδεικνύει με σαφήνεια την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε επί του παρόντος.  Τα τελευταία χρόνια, η Φλάνδρα αντιμετωπίζει τεράστιο πρόβλημα με τις υπερφθοριωμένες και τις πολυφθοριωμένες αλκυλιωμένες ουσίες, τις λεγόμενες PFAS. Μεγάλο μέρος των εδαφών μας είναι μολυσμένο με αυτές τις χημικές ουσίες, γεγονός που έχει επιπτώσεις σε εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες. Ο περιορισμός ή η απαγόρευση βάσει της νομοθεσίας για τα χημικά προϊόντα (REACH) θεωρείται το αποτελεσματικότερο εργαλείο για τον έλεγχο των κινδύνων που ενέχουν ουσίες όπως οι PFAS, οι οποίες χρησιμοποιούνται σε βιομηχανικές διεργασίες, καθώς και σε προϊόντα (μείγματα και είδη). Εάν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παραβλέψει τη σημασία της αυστηρής ρύθμισης μέσω του κανονισμού REACH, θα αυξηθεί ο κίνδυνος έκθεσης σε επικίνδυνες χημικές ουσίες, οι οποίες είναι επιβλαβείς για τη δημόσια υγεία. Οι εταιρείες θα έχουν λιγότερες υποχρεώσεις να αναζητούν ασφαλείς εναλλακτικές λύσεις, γεγονός που παρεμποδίζει την καινοτομία στον κλάδο της βιώσιμης χημείας. Η ρύπανση του περιβάλλοντος μπορεί να αυξηθεί, καθώς οι πιο ελαστικοί κανόνες οδηγούν σε πιο επικίνδυνες απορρίψεις και απόβλητα. Οι καταναλωτές διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο, επειδή τα προϊόντα δεν ελέγχονται το ίδιο διεξοδικά για τοξικές ουσίες. Αυτό θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα οι ευρωπαϊκές εταιρείες να υστερήσουν στην παγκόσμια μετάβαση σε ασφαλέστερα και φιλικότερα προς το περιβάλλον προϊόντα, παραχωρώντας μερίδιο της αγοράς στους ανταγωνιστές τους που υιοθετούν μελλοντικά βιώσιμες καινοτομίες.

Πόσο αισιόδοξος είστε για την τύχη της Πράσινης Συμφωνίας υπό το πρίσμα της πρόσφατα ανακοινωθείσας πορείας την οποία χάραξε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την τόνωση της ευρωπαϊκής οικονομίας;

Το πρόγραμμα εργασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 2025 είναι ελπιδοφόρο αλλά, ταυτόχρονα, εγκυμονεί κινδύνους. Μολονότι η προσήλωσή του στην απανθρακοποίηση και την οικονομικά προσιτή ενέργεια σηματοδοτούν μια πιθανή πορεία προς μια πιο καθαρή και ανθεκτική Ευρώπη, οι βασικές φιλοδοξίες της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας κινδυνεύουν να περιθωριοποιηθούν. Αυξάνονται επίσης οι ανησυχίες σχετικά με τον προτεινόμενο κανονισμό Omnibus, ο οποίος θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πρόσχημα για την απορρύθμιση της εταιρικής ευθύνης με πρόφαση την «απλούστευση». Οι πρόσφατες τάσεις δείχνουν ότι η απλούστευση χρησιμοποιείται πολύ συχνά για την αποδυνάμωση βασικών ασφαλιστικών δικλίδων, σε τομείς που εκτείνονται από τη νομοθεσία για τα χημικά προϊόντα έως τη γεωργία. Η εσπευσμένη μεταρρύθμιση της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ) τον Μάρτιο του 2024, με την οποία καταργήθηκαν οι οικολογικές δικλίδες ασφαλείας, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η από καιρό αναμενόμενη αναθεώρηση του κανονισμού REACH, αρχικός σκοπός του οποίου ήταν να λειτουργήσει ως εργαλείο για την προστασία της δημόσιας υγείας και του περιβάλλοντος, κινδυνεύει τώρα να παρουσιαστεί ψευδώς ως μέτρο «απλούστευσης» για τη χαλάρωση των κανόνων της βιομηχανίας.

Μόλις πριν από λίγους μήνες, η Πρόεδρος von der Leyen υποσχέθηκε να συνεχίσει την πορεία προς την επίτευξη όλων των στόχους της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Ωστόσο, το τρέχον πρόγραμμα εργασίας δείχνει κάτι άλλο, υποβαθμίζοντας ακριβώς τους στόχους στους οποίους επείγει περισσότερο η ανάληψη δράσης — ιδίως τη φιλοδοξία μηδενικής ρύπανσης.

Θεωρείτε ότι η απορρύθμιση, όπως προτείνεται, θα μπορούσε να έχει αρνητικό αντίκτυπο στη βιωσιμότητα και στην πρόοδο που έχει επιτευχθεί μέχρι στιγμής;

Η ΕΕ πρέπει να αντισταθεί στον πειρασμό της απορρύθμισης, καθώς το μόνο αποτέλεσμα θα είναι η υπονόμευση της ασφάλειας δικαίου και της προβλεψιμότητας για τις επιχειρήσεις, η αποδυνάμωση της μακροπρόθεσμης ανταγωνιστικότητας με γνώμονα τη βιωσιμότητα και η διάβρωση της ευημερίας και της εμπιστοσύνης των πολιτών.

Η ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει ότι η μείωση της γραφειοκρατίας δεν θα έχει ως αποτέλεσμα τη χαλάρωση της προστασίας του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας. Η έξυπνη εφαρμογή θα πρέπει να ενισχύει και όχι να υπονομεύει την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία. Η αποδυνάμωση βασικών πτυχών της περιβαλλοντικής και της κοινωνικής προστασίας με πρόφαση τη μείωση της γραφειοκρατίας δεν αποτελεί στρατηγική για την επίτευξη οικονομικής ισχύος. Πρόκειται για μια απερίσκεπτη οπισθοχώρηση η οποία θα υπονομεύσει ακριβώς τους κανόνες που έχουν σχεδιαστεί για τη θωράκιση της οικονομίας μας έναντι των μελλοντικών εξελίξεων. Όλα αυτά ενισχύουν τον ανησυχητικό κίνδυνο ανατροπής μιας δεκαετίας προόδου όσον αφορά τη βιωσιμότητα.

Ταυτόχρονα, η κοινωνία των πολιτών υφίσταται αυξανόμενη πίεση σε ολόκληρη την ΕΕ, με περιοριστικούς νόμους περί ξένων πρακτόρων, καταστολή των διαδηλώσεων και περικοπές χρηματοδότησης που απειλούν τα θεμελιώδη δικαιώματα. Η Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας και η επικείμενη στρατηγική της ΕΕ για την κοινωνία των πολιτών πρέπει να επιφέρουν απτά αποτελέσματα και να μην παραμείνουν συμβολικές δεσμεύσεις — πρέπει να παρέχουν νομική προστασία, βιώσιμη χρηματοδότηση και διαρθρωμένο διάλογο των πολιτών με τα θεσμικά όργανα της ΕΕ. Το πρόγραμμα εργασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής πρέπει να δώσει προτεραιότητα στη διασφάλιση της δημοκρατίας μέσω της ενίσχυσης της κοινωνίας των πολιτών. Χωρίς μια ανεξάρτητη και επαρκώς εξοπλισμένη κοινωνία των πολιτών, κινδυνεύει η ίδια η ευρωπαϊκή δημοκρατία.

Ο Danny Jacobs είναι γενικός διευθυντής της Bond Beter Leefmilieu – BBL (μιας ομοσπονδίας 135 περιβαλλοντικών ΜΚΟ στη βελγική Φλάνδρα) και εκπρόσωπος του Βελγίου στο Ευρωπαϊκό Γραφείο Περιβάλλοντος (το μεγαλύτερο δίκτυο περιβαλλοντικών οργανώσεων της Ευρώπης, το οποίο εκπροσωπεί περίπου 30 εκατομμύρια επιμέρους μέλη και υποστηρικτές).