Sébastien Maillard: «Αίσθηση του ανήκειν» είπατε;

Είναι το τελευταίο από τα τρία συνθήματα που αναγγέλθηκαν για την προσεχή γαλλική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, αλλά είναι αυτό που προξενεί τις μεγαλύτερες επιφυλάξεις: αίσθηση του ανήκειν. Περί τίνος πρόκειται; Πρόκειται γι’ αυτό το «κάτι» που σας κάνει να αισθάνεστε Ευρωπαίος, τη συνειδητοποίηση ότι είσαστε από αυτή την ήπειρο, με λίγα λόγια ότι ανήκετε σ’ αυτήν. Αυτό δεν επιβάλλεται νομοθετικά ούτε αγοράζεται. Στη Γαλλία, οι περιοχές που δέχονται τις περισσότερες επιδοτήσεις από «τις Βρυξέλλες» δεν είναι οι πιο φιλο-ευρωπαϊκές. Αντιθέτως, το αίσθημα αυτό, ατομικό και συλλογικό συνάμα, πρέπει κάποιος να το εμπνεύσει, να το τροφοδοτήσει και να το κάνει να ωριμάσει.

Πώς όμως; Το ανήκειν στην Ευρώπη μπορεί να νοηθεί κατά τρεις τρόπους. Ο πιο προφανής, που συχνά όμως παραβλέπεται, είναι η ιδιότητα του ανήκειν υπό την έννοια ―ας τολμήσουμε να το πούμε― του πολιτισμού. Ίσως την συναισθανθήκατε τούτο το καλοκαίρι, αν μπορέσατε να ταξιδέψετε. Στους δρόμους της Ρώμης, της Πράγας, της Λισαβόνας ή της Αθήνας, στις κεντρικές πλατείες, στους καθεδρικούς ναούς, γύρω στα καφενεία ή στην όπερα: αυτή η οικεία αίσθηση που δημιουργείται, πέρα από την ποικιλία τεχνοτροπιών και γλωσσών. Αυτά τα ίχνη μιας συλλογικής μνήμης, που ξεπερνά το εθνικό της πλαίσιο και ενώνεται με τη δική μας. Χωρίς τίποτα να εξισώνεται, να συγχωνεύεται ή να ομογενοποιείται. Χωρίς να αφαιρείται τίποτα από τους εθνικούς και/ή περιφερειακούς δεσμούς, που έχουν τη δική τους άνθηση. Το να είσαι Ευρωπαίος, είναι πολύ απλά το να μην αισθάνεσαι εξόριστος όταν περιδιαβαίνεις σ’ αυτές τις πόλεις ― ή, πάντως, λιγότερο απ’ ό,τι σε άλλες ηπείρους. Αυτό απαιτεί σχολική εκπαίδευση που να περιλαμβάνει την ευρωπαϊκή διάσταση.

Το ανήκειν, όμως, είναι και θέμα ιδιότητας του πολίτη: να αναγνωρίζεις πραγματικά τον εαυτό σου ως Ευρωπαίο πολίτη ― και όχι μόνο κατά τις ευρωεκλογές. Αυτό αφορά την ικανότητά μας να αποδεχόμαστε τη δημοκρατική νομιμότητα μιας ευρωπαϊκής οδηγίας που έχει ψηφιστεί και να μην την θεωρούμε «εντολή που επιβάλλεται από τις Βρυξέλλες», να χρησιμοποιούμε το ευρώ ως δικό μας νόμισμα και όχι ως συνάλλαγμα που έρχεται από αλλού. Γενικότερα, είναι το να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας ως κάποιον που ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση και όχι απλώς στο κράτος που είναι μέλος της. Στην πράξη, αυτή η μορφή του ανήκειν στηρίζεται κατά πρώτο λόγο στα μέσα που διαθέτουμε προκειμένου να ενημερωνόμαστε για τα ευρωπαϊκά πράγματα από τα μέσα ενημέρωσης. Έχουν θέση οι επίτροποι, οι ευρωβουλευτές ―και τα μέλη της ΕΟΚΕ― στο πολιτικό μας στερέωμα ή είναι ανύπαρκτοι γι’ αυτό;

Τέλος, ο τρίτος τρόπος του ανήκειν στην Ευρώπη είναι να αισθανόμαστε ότι το πεπρωμένο μας συνδέεται με των γειτόνων μας, να συμμεριζόμαστε το ίδιο όραμα για το μέλλον, να μοιραζόμαστε τα ίδια ιδανικά. Εδώ έγκειται όλη η έννοια της έκφρασης «οικοδόμηση της Ευρώπης». Την Ευρώπη, την οικοδομούμε, χρόνο με το χρόνο, επειδή προβάλλουμε σ’ αυτήν έναν υψηλό στόχο: στις απαρχές, την ειρήνη, την ενότητα· σήμερα, την όρθωση του αναστήματός μας απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο, την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, τη διαφύλαξη της δημοκρατίας απέναντι στον αυταρχισμό. Με λίγα λόγια, δεν αισθάνεται κανείς Ευρωπαίος μόνο ατενίζοντας αρχαία ερείπια και τηρώντας τους ίδιους κανόνες, αλλά ενστερνιζόμενος τις ίδιες αξίες και τα ίδια γεωπολιτικά συμφέροντα.

Αυτές οι τρεις πτυχές του ανήκειν παραμένουν πολύ συχνά απομονωμένες η μία από την άλλη. Η πρώτη στρέφεται προς το παρελθόν, η δεύτερη προς το παρόν και η τρίτη προς το μέλλον. Η πρώτη απευθύνεται στους ιστορικούς και τους καλλιτέχνες, η δεύτερη στους οικονομολόγους και τους νομικούς, η τρίτη στους φιλοσόφους και τα στρατηγικά πνεύματα. Η πρόκληση για μια επιτυχημένη αίσθηση του ανήκειν έγκειται στην ταυτόχρονη συναίσθηση των τριών πτυχών, χωρίς αυτές να έρχονται σε αντίθεση. Ή μάλλον στον εντοπισμό της αλληλένδετης σχέσης τους. Δεν θα μας απασχολούσε το να «οικοδομήσουμε την Ευρώπη» εάν αυτή δεν υπήρχε ήδη ως πολιτισμός και εάν δεν διέθετε ήδη την ΕΕ ως μέσο εκδήλωσής της. Ο συνδυασμός των τριών αυτών πτυχών με συνέπεια είναι το ζητούμενο για μια επιτυχημένη ιδιότητα του ανήκειν στην Ευρώπη. Για να επιτευχθεί αυτό, χρειάζονται πολύ περισσότερα από μια εκ περιτροπής Προεδρία.

Sébastien Maillard

Διευθυντής του Ινστιτούτου Jacques Delors, Παρίσι