Sébastien Maillard: Wat betekent het deel uit te maken van Europa?

Het gevoel tot de Unie te behoren is een van de drie centrale thema’s van het Franse voorzitterschap, dat meteen ook de meeste wenkbrauwen doet fronsen. Want waar gaat het precies om? Welnu, het gaat om dat onbestemde gevoel Europeaan te zijn, het feit dat je beseft deel uit te maken van Europa, dat je je er kortom thuisvoelt. Dat gevoel kan je niet opleggen, en evenmin kopen. De Franse regio’s die rijkelijk worden bedacht met subsidies, zijn zeker niet de grootste liefhebbers van Europa. In feite gaat het om een gevoel dat moet worden opgewekt en gevoed, dat de kans moet krijgen te rijpen, en dat tegelijk individueel en collectief is.

Hoe? Het gevoel deel uit te maken van Europa kan op drie manieren worden bekeken. Hoewel we het vaak vergeten gaat het op de eerste plaats om het gevoel - laten we er geen doekjes om winden - tot dezelfde beschaving te behoren. Wie de kans kreeg op reis te vertrekken heeft dat deze zomer misschien wel gemerkt. In de straten van Rome, Praag, Lissabon of Athene, op de pleinen, in de kathedralen, in de buurt van cafés of de opera: als we verder kijken dan al die verschillende manieren waarop mensen zich gedragen, al die verschillende talen, dan is daar toch telkens die zweem van vertrouwdheid. Dat zijn de sporen van een collectief geheugen dat zich niets aan nationale grenzen gelegen laat liggen, dat is onze verwantschap. Toch is er geen sprake van nivellering, samensmelting of eenvormigheid, noch betekent dit dat we onze nationale en/of regionale banden - die hier los van staan - zouden moeten verbreken. Europeaan zijn betekent eenvoudigweg dat we ons in andere Europese steden nog steeds thuis voelen - of toch meer dan op andere continenten. Voorwaarde voor dit alles is echter wel dat kennis over Europa tot het lessenpakket behoort.

Op de tweede plaats gaat het om burgerschap: wie het gevoel heeft deel uit te maken van Europa beschouwt zichzelf als Europees burger, en dat niet alleen tijdens de Europese verkiezingen. Europese burgers erkennen de democratische legitimiteit van een goedgekeurde Europese richtlijn in plaats van haar te beschouwen als een door “Brussel" opgelegde verplichting, zij beschouwen de euro als hun nationale munt en niet als een vreemde valuta. Europese burgers hebben met andere woorden het gevoel dat ze thuishoren in de Europese Unie, en niet enkel in hun lidstaat. Doorslaggevend in dit verband is de mate waarin de media mensen op de hoogte houden van het reilen en zeilen van de Europese Unie. Is er in het politieke leven plaats voor de Europese commissarissen, de EP-leden - en de leden van het EESC - of worden zij doodgezwegen?

Tot slot betekent thuis zijn in Europa ook dat we ons verbonden weten met onze buren, dat we een toekomstvisie en idealen delen. Dat is precies wat “bouwen aan Europa” betekent. Daarbij is altijd hoog ingezet: in de beginperiode ging het erom vrede en eensgezindheid te bewerkstelligen, vandaag moet Europa zich profileren, de strijd tegen klimaatverandering aanbinden en de democratie uit de klauwen van het autoritarisme houden. Niet alleen bezoeken Europeanen dezelfde ruïnes en houden zij zich aan dezelfde regels, zij onderschrijven ook dezelfde waarden en hebben dezelfde geopolitieke belangen; dat is in een notendop wat het betekent deel uit te maken van Europa.

Maar al te vaak worden deze drie betekenissen van Europeaan zijn los van elkaar gezien. De eerste opvatting vertrekt vanuit het verleden, de tweede vanuit het heden, de derde vanuit de toekomst. De eerste spreekt historici en kunstenaars aan, de tweede economen en juristen, de derde filosofen en strategen. Een Europeaan in hart en nieren zal al deze aspecten juist verenigen en weet dat ze niet met elkaar in tegenspraak zijn maar ziet hoe ze op elkaar inwerken. Hoe zouden we “bouwen aan Europa” als er niet al lang een Europese beschaving bestond en als we de EU niet hadden om ons van een plaats op het wereldtoneel te verzekeren? Mensen zullen nooit het gevoel hebben echt tot Europa te behoren als we er niet in slagen deze drie dimensies met elkaar te verbinden. Maar daarvoor zal meer dan één voorzitterschap nodig zijn.

Sébastien Maillard

Directeur van het Institut Jacques Delors, Parijs