Szpital w Lapinlahti był pierwszym szpitalem psychiatrycznym w Finlandii i przez 170 lat symbolem opieki zdrowotnej w zakresie zdrowia psychicznego. W 2013 r. budynek stał pusty i zapomniany. Grupa działaczy na rzecz zdrowia psychicznego zakasała rękawy, by przekształcić popadający w ruinę zabytek w otwarte centrum zdrowia psychicznego, kultury i sztuki. Siru Valleala, przedstawicielka stowarzyszenia Pro Lapinlahti kierującego centrum, powiedziała nam, że Lapinlahden Lähde jest teraz przede wszystkim integracyjnym miejscem, do którego uprzedzenia nie mają prawa wstępu i w którym wszyscy czują się mile widziani.

Co skłoniło panią do rozpoczęcia tego projektu?

W 2013 r. szpital Lapinlahti, wybudowany w 1841 r. pierwszy szpital psychiatryczny Finlandii, stał pusty. Miasto Helsinki nie miało planów co do jego przyszłości. Historyczny obiekt, otoczony pięknym parkiem i będący elementem bogatego dziedzictwa, był zapomniany i popadał w ruinę. Grupa działaczy na rzecz zdrowia psychicznego, zaniepokojonych tą smutną sytuacją, zaczęła mówić swej wizji i marzeniu, by przekształcić szpital Lapinlahti i przynależny do niego park w otwarte centrum zdrowia psychicznego, kultury i sztuki.

Od tego zaczął się proces, który dziś nazywamy Lapinlahden Lähde – „wiosną Lapinlahti”.  Punktami wyjścia były: historyczne i architektoniczne znaczenie tego terenu, położonego w sercu zatoki Lapinlahti, oraz 170 lat działalności w zakresie zdrowia psychicznego. Nacisk przesunął się z leczenia chorób na promowanie dobrostanu wszystkich grup społecznych. Lapinlahden Lähde jest obecnie żywym przykładem trwającej nieprzerwanej pracy przeciwko stygmatyzacji i pokazuje zmianę paradygmatu w kierunku promowania pozytywnego podejścia.

W przeszłości Lapinlahti był czołowym szpitalem psychiatrycznym i miejscem ciągłego doskonalenia psychiatrycznej opieki zdrowotnej. Teraz działacze, którzy wcześniej pracowali w Stowarzyszeniu na rzecz Zdrowia Psychicznego Pro Lapinlahti – założonym w 1988 r., kiedy Lapinlahti jeszcze funkcjonował jako szpital – chcieli utworzyć innowacyjne centrum promujące zdrowie psychiczne, wykorzystujące całą wiedzę dostępną w XXI wieku i będące wyrazem konkretnej zmiany paradygmatu z leczenia chorób psychicznych na promowanie dobrostanu psychicznego.

Jak przyjęto ten projekt? Czy dotarły do pani reakcje osób, którym pomogliście?  Może pani podać nam jakieś przykłady?

Na początku wyzwaniem było samo skłonienie ludzi do przejścia przez bramę. Teren był niedostępny dla ogółu społeczeństwa przez 170 lat, kiedy funkcjonował tu szpital psychiatryczny, i pomimo zainteresowania i ciekawości trudno było przekonać ludzi, że mogą przyjść i zobaczyć, co się tu dzieje. Powoli jednak ludzie zaczęli uczestniczyć w działaniach i wydarzeniach i entuzjastycznie pomagali w ich dalszym rozwijaniu poprzez wolontariat i dzielenie się pomysłami. Artyści zaczęli przyjeżdżać do Lapinlahden Lähde ze swoimi wystawami sztuki i wydarzeniami kulturalnymi. Obecnie co roku organizujemy ponad 400 wydarzeń i gościmy 50–60 wystaw. Lapinlahti stał się miejscem otwartym dla wszystkich w Helsinkach, na co dzień promuje dobrostan psychiczny i zmniejsza samotność i wykluczenie społeczne.

„Kiedy zaangażowałam się w tę inicjatywę, poczułam, że wspaniale jest tu być, pomagać tchnąć w to miejsce nowe życie... taki powiew wypędza czarne myśli”. (Cresswell-Smith i in., 2022)

Szpital Lapinlahti jest dziś postrzegany jako bardzo bezpieczne i integracyjne miejsce. Miejsce, w którym można się zawsze czuć mile widzianym, niezależnie od tego, czy ma się dobry dzień, czy nie, i niezależnie od tego, w jakiej sytuacji życiowej ktoś się właśnie znajduje. Przeszłość Lapinlahti jako szpitala psychiatrycznego nie jest tu bez znaczenia. Daje pozwolenie na bycie bezbronnym i zapewnia zupełnie wyjątkowe otwarte nastawienie do problemów związanych ze zdrowiem psychicznym. Opieramy się na silnym poczuciu wspólnoty, w której każdy może bezpiecznie odkrywać swoje mocne strony. Uprzedzenia i dyskryminacja nie mają tu prawa wstępu – tu, w Lapinlahden Lähde, jesteśmy dumni z tego, że przyjmujemy wszystkich.

Działalność Lapinlahti była kształtowana we współpracy z właścicielem obiektu, miastem Helsinki, i było to warunkiem całej operacji. Obecnie podejmowane są daleko idące decyzje polityczne w sprawie przyszłej własności terenu i mamy nadzieję, że dotychczasowe sukcesy zostaną w pełni uwzględnione.

Jak wykorzystacie otrzymane środki finansowe, by dalej nieść pomoc w społeczności? Planujecie już nowe projekty?

Będziemy nadal rozwijać nasze działania, tak aby jeszcze więcej osób mogło w nich uczestniczyć i czerpać z nich korzyści. Niedawno rozpoczęliśmy ekscytujący projekt dla osób powracających do zdrowia po zaburzeniach zdrowia psychicznego – celem jest zwiększenie dostępu do działalności kulturalnej, a nawet praw do niej. Konkretniej chodzi o pomaganie ludziom w znalezieniu własnego sposobu ekspresji kulturowej, w określeniu, co im odpowiada pod względem kultury i sztuki w kontekście dobrostanu psychicznego. Właśnie na ten cel wykorzystamy przyznaną nam hojną nagrodę pieniężną.

Jakiego rodzaju kolektywne działania są pani zdaniem potrzebne, aby zmniejszyć stygmatyzację, która często towarzyszy problemom zdrowia psychicznego? Czy sztuka może odgrywać rolę w poprawianiu sytuacji osób z problemami zdrowia psychicznego?      

Musimy oferować aktywności, przy których mogą spotykać się osoby o różnych doświadczeniach i z różnych środowisk. Działania nieorganizowane w oparciu o stan zdrowia lub sytuację życiową tworzą wyjątkowe okazje do spotkań i stworzenia więzi między ludźmi z różnych kręgów. Próby zrozumienia zdrowia psychicznego za pomocą różnych środków, takich jak sztuka, zwiększyły świadomość i zrozumienie. Sztuka w wyjątkowy sposób zbliża ludzi i oferuje nowe sposoby radzenia sobie nawet z bolesnymi kwestiami. Umożliwia wyrażanie siebie i stwarza ludziom możliwości, by byli widziani i słyszani. Doświadczenie bycia wysłuchanym może zmienić życie człowieka i jego postrzeganie samego siebie.