In 2013, bhí ospidéal Lapinlahti, an chéad ospidéal síciatrach san Fhionlainn agus siombail an chúraim meabhairshláinte sa tír, folamh agus ligthe i ndearmad in ainneoin é a bheith ar an bhfód le 170 bliain anuas. Ansin, chuir grúpa gníomhaithe meabhairshláinte bealadh faoi na hioscaidí d'fhonn ionad oscailte don mheabhairshláinte, don chultúr agus do na healaíona a dhéanamh de láthair oidhreachta a bhí ag titim as a chéile. Dúirt Siru Valleala, ionadaí ón gcumann Pro Lapinlahti atá i mbun an ionaid, gur áit chuimsitheach é Lapinlahden Lähde, thar aon ní eile, ina bhfágtar stiogma agus claontacht ag an ngeata agus ina mothaíonn gach duine fáilte rompu.

Cad a spreag thú chun tús a chur le do thionscadal?

In 2013, láthair fholamh thréigthe ab ea ospidéal Lapinlahti, an chéad ospidéal síciatrach san Fhionlainn; in 1841 a tógadh é. Ní raibh aon phleananna ag cathair Heilsincí dá thodhchaí. Is amhlaidh a bhí dearmad déanta ar an suíomh stairiúil seo agus é ag titim as a chéile, in ainneoin na mórthábhachta oidhreachta a bhaineann leis agus in ainneoin fearann álainn páirce a bheith ina thimpeall. Agus imní orthu faoin staid thragóideach thubaisteach sin, thosaigh grúpa gníomhaithe meabhairshláinte ag roinnt a bhfíse agus a n-aislinge don áit le chéile, eadhon ospidéal agus fearann páirce Lapinlahti a athrú ó bhonn agus ionad oscailte don mheabhairshláinte, don chultúr agus do na healaíona a dhéanamh de.

Ba é sin tús ceart an ruda ar a dtugtar Lapinlahden Lähde — ‘earrach Lapinlahti’ — sa lá atá inniu ann.  Cuireann na gníomhaíochtaí le tábhacht stairiúil agus tábhacht ailtireachta an cheantair i gcroílár Chuan Lapinlahti, agus spreagadh dúinn ab ea an 170 bliain a caitheadh ann roimhe sin ag obair ar son na meabhairshláinte. Aistríodh an fócas ó chóir leighis a chur ar othair go dtí an dea-bhail a chur chun cinn i ngach gné den saol. Is sampla ceart cruthanta é Lapinlahden Lähde den obair i gcoinne an stiogma atá ar siúl faoi láthair agus is athrú paraidíme é atá dírithe ar an taobh dearfach den scéal a chur chun cinn.

San am atá caite, ba é ospidéal Lapinlahti scoth na tíre maidir le láithreacha síciatracha de, mar a bhforbraítí an cúram meabhairshláinte i gcónaí. Os a choinne sin, bhí na gníomhaithe meabhairshláinte a d’oibrigh don ‘Pro Lapinlahti Mental Health Association’ a bunaíodh in 1988 — nuair a bhí Lapinlahti fós ag feidhmiú mar ospidéal — ag iarraidh ionad nuálach a chruthú chun an mheabhairshláinte a chur chun cinn, agus úsáid á baint acu as an eolas ar fad a bhí ar fáil san 21ú haois. Ba é a bhí ina gceann acu áit ina léirítear an t-aistriú paraidíme coincréiteach ó chóireáil leighis a chur ar dhaoine a bhfuil tinneas meabhrach orthu go folláine mheabhrach a chur chun cinn.

Cén chaoi ar glacadh le do thionscadal? An bhfuair tú aiseolas ó na daoine ar chuidigh tú leo?  An bhfuil sampla agat a d'fhéadfá a roinnt linn?

I dtús báire, ba dhúshlán é daoine a mhealladh chugainn. Bhí an áit dúnta don phobal ar feadh 170 bliain fad is a bhí sé in úsáid mar ospidéal síciatrach, agus in ainneoin na spéise agus na fiosrachta a léirigh daoine ina leith, bhí sé deacair a chur ina luí orthu go raibh fáilte rompu teacht agus súil a chaitheamh timpeall na háite. De réir a chéile, ghlac daoine páirt sna gníomhaíochtaí agus sna himeachtaí, chuidigh siad go fonnmhar linn chun tuilleadh forbartha a dhéanamh orthu, rinne siad obair dheonach dúinn agus roinn a gcuid smaointe linn. Thug ealaíontóirí agus taibheoirí a dtaispeántais ealaíne agus a n-imeachtaí cultúrtha chuig Lapinlahden Lähde agus inniu bíonn níos mó ná 400 imeacht againn in aghaidh na bliana, mar aon le 50–60 taispeántas ealaíne bliantúil. Tá Lapinlahti anois ina áit fháilteach shábháilte atá oscailte do gach duine i Heilsincí, mar a gcuirtear an fholláine mheabhrach chun cinn agus mar a laghdaítear an t-uaigneas agus an t-eisiamh sóisialta gach aon lá den bhliain.

‘Nuair a ghlac mé páirt sa tionscnamh seo a chéaduair, b'aoibhinn le mo chroí é go bhféadfainn a bheith anseo, ag cuidiú chun brí agus fuinneamh nua a chur san áit ... a bhuí leis an aer úr, séidtear na hábhair imní uile chun siúil.’ (Cresswell-Smith et al 2022)

Sa lá atá inniu ann, meastar gur áit an-sábháilte agus an-chuimsitheach é ospidéal Lapinlahti. Is áit é ina mothaíonn tú go bhfuil fáilte romhat, is cuma cén giúmar nó cén bhail atá ort an lá áirithe sin. Tá brí le stair Lapinlahti mar ospidéal síciatrach. Tugann sé cead duit a bheith leochaileach agus tá oscailteacht thar an gcoitiantacht ann i leith deacrachtaí meabhairshláinte. Tógaimid ar fhéith an mhuintearais atá le sonrú go láidir san áit agus is féidir le gach duine a bhuanna nó a buanna féin a thriail go sábháilte. Fágtar an stiogma agus an leithcheal ag an ngeata, agus sinne atá ag obair in Lapinlahden Lähde, is amhlaidh atáimid an-bhródúil as nach bhfágaimid aon duine ar lár ná ar gcúl.

Forbraíodh oibríochtaí Lapinlahti i gcomhar leis an úinéir, cathair Heilsincí, agus bhí an obair forbartha sin ina réamhriachtanas don oibríocht iomlán. Tá cinntí forleathana polaitiúla á ndéanamh faoi láthair maidir le húinéireacht na háite sna blianta amach romhainn, agus tá súil againn go gcuirfear san áireamh mar is ceart an rath atá ar na hoibríochtaí reatha.

Cén leas a bhainfidh an eagraíocht as an maoiniú áirithe seo chun cúnamh breise a chur ar fáil sa phobal? An bhfuil tionscadail eile á bpleanáil agat cheana féin?

Leanfaimid ar aghaidh ag forbairt ár ngníomhaíochtaí ionas gur féidir le tuilleadh daoine fós páirt a ghlacadh iontu agus tairbhe a bhaint astu. Sheolamar tionscadal spreagúil le déanaí do dhaoine atá ag téarnamh ó neamhoird mheabhairshláinte a bhfuil sé mar aidhm leis rochtain ar ghníomhaíochtaí cultúrtha agus fiú cearta ar ghníomhaíochtaí cultúrtha a mhéadú. Go sonrach, tá sé mar aidhm leis cabhrú le daoine a mbealach féin a aimsiú chun a smaointe agus a mothúcháin a chur in iúl trí mheán an chultúir, agus chun a fháil amach cad a oibríonn dóibh ó thaobh chultúr na folláine intinne agus ó thaobh na n-ealaíon de. Is chuige sin a bhainfimid úsáid as airgead na duaise flaithiúla a bronnadh orainn.

I do thuairim, cén cineál gníomhaíochta comhchoitinne is gá chun an stiogma a ghabhann le fadhbanna meabhairshláinte go minic a laghdú? An féidir ról a bheith ag an ealaín chun neamhspleáchas na ndaoine a bhfuil fadhbanna meabhairshláinte acu a threisiú?      

Ní mór dúinn gníomhaíochtaí a chur ar fáil inar féidir le daoine a bhfuil taithí agus cúlraí éagsúla acu bualadh le chéile. Má cheaptar gníomhaíochtaí nach bhfuil bunaithe ar stádas sláinte nó cúinsí saoil, cruthaítear teagmhálacha uathúla daonna agus cruthaítear naisc fhóinteacha idir daoine ó chúlraí éagsúla. De thoradh féachaint ar an meabhairshláinte trí mhodhanna éagsúla amhail na healaíona, tá méadú tagtha ar fheasacht agus ar thuiscint. Is bealach eisceachtúil atá san ealaín chun daoine a thabhairt le chéile agus cuireann sí bealaí nua ar fáil chun déileáil le saincheisteanna géara crua fiú. Ligeann an ealaín dúinn ár smaointe agus ár mothúcháin a chur in iúl agus cuireann sé deiseanna ar fáil do dhaoine le go dtabharfar aitheantas agus éisteacht cheart dóibh. Ní séanta go bhfuil tábhacht thar na bearta leis an éisteacht sin ós féidir leis athrú a chur ar shaol an duine agus ar an tuiscint atá acu orthu féin.