Fl-2013, l-isptar Lapinlahti, l-ewwel sptar psikjatriku tal-Finlandja u s-simbolu tal-kura tas-saħħa mentali fil-pajjiż bi storja ta’ 170 sena, kien vojt u minsi. Grupp ta’ attivisti favur is-saħħa mentali xammru l-kmiem b’viżjoni li jittrasformaw il-post ta’ patrimonju minn wieħed dilapidat f’ċentru miftuħ għas-saħħa mentali, il-kultura u l-arti. Siru Valleala, li tirrappreżenta l-assoċjazzjoni Pro Lapinlahti li tmexxi ċ-ċentru, qalitilna li Lapinlahden Lähde issa huwa l-ewwel u qabel kollox post inklużiv fejn l-istigma u l-preġudizzju jitħallew barra u fejn kulħadd iħossu milqugħ tajjeb.

X’ħeġġiġkom tibdew il-proġett jew l-inizjattiva tagħkom?

Fl-2013, l-Isptar Lapinlahti, mibni fl-1841 u l-ewwel sptar psikjatriku tal-Finlandja, spiċċa vojt. Il-belt ta’ Ħelsinki ma kellha l-ebda pjan għall-futur tiegħu. Mimli wirt u mdawwar b'żona sabiħa ta’ park, is-sit storiku intesa u safa dilapidat. Imħassbin dwar din is-sitwazzjoni traġika, grupp ta’ attivisti tas-saħħa mentali bdew jaqsmu l-viżjoni u l-ħolm tagħhom għall-post - biex jittrasformaw l-isptar ta’ Lapinlahti u ż-żona tal-park f’ċentru miftuħ għas-saħħa mentali, il-kultura u l-arti.

Dan kien il-bidu ta’ dak li llum huwa magħruf bħala Lapinlahden Lähde – “ir-rebbiegħa ta’ Lapinlahti”.  L-attivitajiet jibnu fuq is-sinifikat storiku u arkitettoniku taż-żona fil-qalba tal-Bajja ta’ Lapinlahti, imnebbħin minn 170 sena ta’ xogħol ta’ saħħa mentali. L-enfasi nbidlet mill-kura tal-mard għall-promozzjoni tal-benesseri fl-oqsma kollha tal-ħajja. Lapinlahden Lähde issa huwa eżempju ħaj tal-ħidma li tinsab għaddejja u ta’ bidla fundamentali lejn il-promozzjoni ta’ dak li huwa pożittiv.

Fl-imgħoddi, Lapinlahti kien ix-xempju tal-psikjatrija u post fejn il-kura tas-saħħa mentali kienet qed tiġi żviluppata b’mod kostanti. Minflok, l-attivisti tas-saħħa mentali li kienu ħadmu għall-Assoċjazzjoni tas-Saħħa Mentali Pro Lapinlahti li twaqqfet fl-1988 – meta Lapinlahti kien għadu sptar attiv – issa riedu joħolqu ċentru innovattiv għall-promozzjoni tas-saħħa mentali, bl-użu tal-għarfien kollu disponibbli fis-seklu 21, post li hu turija ta’ bidla radikali konkreta mit-trattament tal-mard mentali għall-promozzjoni tal-benesseri mentali.

Kif intlaqa’ l-proġett tagħkom? Ksibtu xi feedback miċ-ċittadini li għintu?  Għandkom xi eżempju x’tagħtuna?

Fil-bidu kienet sfida biex in-nies jiġu jaraw fuq il-post. Iż-żona kienet ilha magħluqa għall-pubbliku għal 170 sena meta kienet tintuża bħala sptar psikjatriku, u minkejja l-interess u l-kurżità kien diffiċli li nikkonvinċu lin-nies biex jiġu jagħtu titwila u li kienu merħba. Bil-mod-il mod, in-nies issieħbu fl-attivitajiet u l-avvenimenti u għenu b’entużjażmu biex jiġu żviluppawhom aktar, bil-volontarjat u l-kondiviżjoni tal-ideat. L-artisti tal-ispettaklu u artisti oħrajn ġabu l-wirjiet tal-arti u l-avvenimenti kulturali tagħhom f’Lapinlahden Lähde, u llum għandna aktar minn 400 avveniment fis-sena, u 50–60 wirja tal-arti annwali. Lapinlahti sar spazju ta’ għajxien miftuħ għal kulħadd f’Ħelsinki, li jippromovi l-benesseri mentali u jnaqqas is-solitudni u l-esklużjoni soċjali kull jum tas-sena.

“Meta kont involut f’din l-inizjattiva ħassejt li kienet ħaġa tassew sabiħa li stajt inkun hawn, u b’hekk ngħin biex nagħtu ħajja ġdida f’dan il-post ... nifs ġdid li jbiegħed l-affarijiet tqal kollha.” (Cresswell Smith et al 2022) (Cresswell-Smith et al 2022)

L-isptar Lapinlahti llum jitqies bħala post sikur u inklużiv ħafna. Post fejn dejjem se tħossok milqugħ, irrispettivament minn dak li tkun għaddej minnu jew liema sitwazzjoni tinsab fiha. Hemm sinifikat li joħroġ mill-passat ta’ Lapinlahti bħala sptar psikjatriku. Thossok liberu li tkun vulnerabbli u hemm ftuħ dwar diffikultajiet ta’ saħħa mentali li huwa assolutament uniku. Nibnu fuq sens qawwi ta’ komunità u kull persuna tista’ tesplora b’mod sikur il-kwalitajiet pożittivi tagħha stess. L-istigma u d-diskriminazzjoni jitħallew barra, u aħna f’Lapinlahden Lähde kburin li ninkludu lil kulħadd.

L-attivitajiet ta’ Lapinlahti ġew żviluppati f’kooperazzjoni mas-sid, il-Belt ta’ Ħelsinki, u dan ix-xogħol ta’ żvilupp kien prerekwiżit għall-operazzjoni kollha. Bħalissa qed jittieħdu deċiżjonijiet politiċi estensivi dwar is-sjieda futura taż-żona, u nittamaw li s-suċċess tal-operazzjonijiet attwali jiġi kkunsidrat bis-sħiħ.

Kif se tużaw dan il-finanzjament speċifiku biex tipprovdu aktar għajnuna fil-komunità? Diġà qed tippjanaw proġetti ġodda?

Se nkomplu niżviluppaw l-attivitajiet tagħna sabiex aktar nies ikunu jistgħu jieħdu sehem u jibbenefikaw minnhom. Dan l-aħħar nedejna proġett eċċitanti għall-persuni li qed jirkupraw minn disturbi tas-saħħa mentali li għandu l-għan li jżid l-aċċess u saħansitra d-drittijiet għall-attivitajiet kulturali. B’mod aktar speċifiku, dan se jgħin lin-nies isibu triqithom biex jiksbu espressjoni kulturali, biex jiskopru x’inhu effettiv għalihom f’termini ta’ kultura u arti ta’ benesseri mentali. Hekk se nużawhom il-flus li dan il-premju ġeneruż qed joffrilna.

Fl-opinjoni tiegħek, x’tip ta’ azzjoni kollettiva hija meħtieġa biex titnaqqas l-istigma li spiss takkumpanja l-problemi tas-saħħa mentali? L-arti jista’ jkollha rwol biex tawtonomizza lil persuni b’diffikultajiet ta’ saħħa mentali?      

Jeħtieġ li nipprovdu attivitajiet fejn persuni b’esperjenzi u sfondi differenti jistgħu jiltaqgħu flimkien. Meta niżviluppaw attivitajiet li mhumiex ibbażati fuq l-istatus tas-saħħa jew iċ-ċirkostanzi tal-ħajja nippermettu tlaqqigħ ta’ persuni li joffri esperjenzi uniċi, u nrawmu konnessjonijiet sinifikanti bejn persuni minn sfondi differenti. L-esplorazzjoni tas-saħħa mentali permezz ta’ mezzi differenti bħall-arti żiedet is-sensibilizzazzjoni u l-fehim. L-arti għandha mod eċċezzjonali kif tlaqqa’ lin-nies flimkien u toffri modi ġodda biex jiġu indirizzati saħansitra kwistjonijiet ta’ tbatija. L-arti hija mezz ta’ espressjoni u toħloq opportunitajiet biex naraw u nisimgħu lin-nies. Is-saħħa li wieħed jingħata widen tista’ tbiddel il-ħajja ta’ persuna u l-perċezzjoni tagħha stess.