Bevordering van een gedeelde cultuur van grondrechten in Europa

door Cristian Pîrvulescu, lid van het EESC

De tijd dat grondrechten, de rechtsstaat en democratie op ons continent als vanzelfsprekend konden worden beschouwd, ligt definitief achter ons. Het wordt steeds duidelijker dat deze waarden proactief moeten worden verdedigd tegen populisme, haatzaaiende taal, aanvallen op minderheden, de krimpende ruimte voor het maatschappelijk middenveld en de neiging van sommige regeringen om de macht te concentreren. De ad-hocgroep Grondrechten en de rechtsstaat spant zich in om een cultuur van grondrechten in Europa te bevorderen.

De afgelopen jaren zijn we in Europa geconfronteerd met meerdere crises waardoor alle in artikel 2 van het Verdrag verankerde waarden van de EU onder druk zijn komen te staan. Sinds het begin van de 21e eeuw hebben Europeanen tal van dit soort uitdagingen het hoofd moeten bieden – denk maar aan de financiële crisis van 2008 en de daaropvolgende draconische bezuinigingsmaatregelen, de toename van veiligheidsdreigingen en terrorisme, de enorme humanitaire uitdaging met betrekking tot de wanhopige situatie van asielzoekers en de grootste gezondheidscrisis van de afgelopen eeuw.

Het EESC kon niet aan de zijlijn blijven toekijken. In 2018 heeft het de ad-hocgroep Grondrechten en de rechtsstaat (FRRL-groep) opgericht. Binnen deze groep, die uit 21 leden bestaat en waarvan ik als opvolger van mijn collega José Antonio Moreno Díaz de eer heb voorzitter te zijn, deelt het maatschappelijk middenveld zijn standpunten over ontwikkelingen op het gebied van grondrechten, democratie en de rechtsstaat in de lidstaten.

De FRRL-groep organiseert bezoeken aan alle EU-lidstaten, waar zij ontmoetingen heeft met sociale partners, maatschappelijke organisaties, rechtsbeoefenaars, mediaprofessionals en nationale autoriteiten. Op basis van hun input stelt de groep voor elk land een verslag op waarin zij de situatie in dat land beschrijft.

De algemene visie is dat het niet de bedoeling is om legalistische analyses op te stellen, maar om een constructieve dialoog over soms gepolariseerde kwesties te bevorderen. We hebben zeer positieve feedback ontvangen van vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties; zij hebben gemerkt dat de verslagen de dialoog in hun land inderdaad hebben gestimuleerd.

Een andere belangrijke doelstelling van de FRRL-groep is dat zij aan de hand van deze landenbezoeken wil belichten welke tendensen in Europa te bespeuren zijn. Daarom hebben we in november 2019 onze eerste conferentie georganiseerd, waarop we het algemene beeld hebben gepresenteerd dat naar voren komt uit het syntheseverslag van de eerste landenbezoeken. In november 2021 zullen we een tweede conferentie houden; deze keer zullen belanghebbenden debatteren over de verslagen van de Europese Commissie over de rechtsstaat.

Ons doel op middellange termijn is een breder forum van het maatschappelijk middenveld op te richten dat alle relevante belanghebbenden in staat zal stellen deel te nemen aan inclusieve en open debatten over de verdediging van de EU-waarden. Als tussenstap zullen we binnenkort een nieuwe webpagina opzetten waarop belanghebbenden schriftelijke bijdragen kunnen delen.

De FRRL-groep wil bijdragen aan de ontwikkeling van een gedeelde Europese cultuur van grondrechten, de rechtsstaat en democratie. Naast haar landenbezoeken en conferenties heeft de FRRL-groep extra aandacht besteed aan de huidige COVID-19-crisis door hoorzittingen over de gevolgen en het herstel te organiseren. Zij heeft ook initiatiefadviezen uitgebracht over de gevolgen van COVID-19 en over het rechtsstaatsaspect van de herstelfondsen.

Over het geheel genomen is de belangrijkste meerwaarde van de FRRL-groep dat zij de sociaal-economische visie op grondrechten en de rechtsstaat inbrengt en een coalitie van allerlei maatschappelijke organisaties, waaronder de sociale partners, tot stand brengt. Ons advies over de impact van de rechtsstaat op de economische groei symboliseert deze aanpak en de toenemende belangstelling voor deze vraagstukken van werkgevers, werknemers en de maatschappelijke organisaties die in de groep Diversiteit Europa van het EESC zijn vertegenwoordigd. Actieve deelname van alle groepen staat centraal bij de werkzaamheden van de FRRL-groep.