Grupa Organizacji Społeczeństwa Obywatelskiego w EKES-ie

W latach 2010–2022 ceny nieruchomości mieszkaniowych w UE wzrosły o 47%. W tym samym okresie czynsze wzrosły o 18%. Według Eurostatu w 2023 r. ponad 10% gospodarstw domowych w miastach i 7% gospodarstw domowych na obszarach wiejskich wydawało ponad 40% swojego dochodu netto na zakwaterowanie. Aby lepiej zrozumieć, co trzeba zrobić, by mieszkania były zrównoważone i bardziej przystępne cenowo dla wszystkich Europejczyków, EKES zlecił badanie, w którym przeanalizowano rozwiązania polityczne służące osiągnięciu tego celu. W wywiadzie współautorki badania Agnieszka Maj, ekonomistka, i Karolina Zubel, dyrektorka ds. środowiska, energii i zmiany klimatu w Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych (CASE) przedstawiają najważniejsze ustalenia.

Czego dotyczy to badanie EKES-u i dlaczego jest ono ważne?

W badaniu na temat przystępnych cenowo i zrównoważonych mieszkań w UE przeanalizowano potrzebę zapewnienia w Europie przystępnych cenowo, zrównoważonych mieszkań, podkreślając rolę cyfryzacji (sztuczna inteligencja, cyfrowe pozwolenia na budowę, odpowiednie bazy danych) i struktur gospodarki społecznej. W ramach studiów przypadku podkreślono innowacyjne przedsięwzięcia, które poprawiają przystępność cenową, dostępność i zrównoważony charakter mieszkań. Badanie zawiera wykonalne zalecenia na okres do 2030 r. i do 2050 r. dostosowane do celów UE w zakresie odporności na zmianę klimatu, sprawiedliwości społecznej i wzrostu gospodarczego. Zapewnia strategiczną analizę dotyczącą dostosowania polityki mieszkaniowej do zmieniających się wyzwań przy jednoczesnym wspieraniu dobrostanu społeczności.

Jakie są główne wnioski z badania?

Cyfryzacja jest dobrą okazją do poprawy efektywności w planowaniu mieszkań, budownictwie i zarządzaniu mieszkalnictwem. Może obniżyć jego koszty, a jednocześnie zwiększyć jego zrównoważony charakter. Jej obecny wpływ na oszczędności jest jednak ograniczony. Główne bariery dla postępu cyfrowego to tradycyjny sposób myślenia zainteresowanych stron, postrzegany niski zwrot z inwestycji, wysokie koszty wdrożenia oraz brak zachęt, szkoleń i przepisów. Aby uwolnić pełny potencjał cyfryzacji, niezbędne są dalsze inwestycje w infrastrukturę cyfrową, w tym zapewnienie interoperacyjności platform cyfrowych.

Zaangażowanie podmiotów gospodarki społecznej (stowarzyszeń mieszkaniowych nastawionych na ograniczony zysk, organizacji pożytku publicznego, spółdzielni) jest obiecującą innowacją polityczną, która pomoże sprostać obecnym wyzwaniom mieszkaniowym. Podmioty te oferują racjonalne pod względem kosztów, dobrze zaprojektowane rozwiązania mieszkaniowe, które wspierają spójność społeczności i sprzyjają długoterminowej stabilności mieszkaniowej. Na przykład mieszkalnictwo nienastawione na zysk i nastawione na ograniczony zysk w Wiedniu, które stanowi 30% całkowitej produkcji mieszkaniowej miasta, odgrywa kluczową rolę w stabilizowaniu rynku mieszkaniowego, gdyż wpływa na obniżanie cen. Pomaga to utrzymać przystępność cenową czynszów i zapobiega zakłóceniom na rynku.

Jakie najważniejsze zalecenia dotyczące działań i dalszych analiz można sformułować na podstawie tego badania?

W perspektywie średnioterminowej w polityce mieszkaniowej UE należy priorytetowo potraktować wprowadzenie „Nowego europejskiego ładu na rzecz przystępnego cenowo zrównoważonego mieszkalnictwa społecznego” oraz dyrektywy mieszkaniowej w celu zapewnienia jednolitego podejścia we wszystkich państwach członkowskich. Państwa powinny propagować innowacyjne modele, takie jak spółdzielnie i mieszkalnictwo nastawione na ograniczony zysk, zapewniać elastyczne wsparcie finansowe dla projektów mieszkaniowych oraz wykorzystywać narzędzia cyfrowe w celu poprawy rozwiązań mieszkaniowych.

W perspektywie długoterminowej polityka mieszkaniowa powinna przyjąć strategiczne, zrównoważone podejście, kładące nacisk na rozwiązania lokalne i stałe monitorowanie. Cyfryzacja musi zostać znormalizowana za pomocą przepisów, tak samo, jak praktyki gospodarki o obiegu zamkniętym, np. kredyty bankowe powiązane z wymogiem budowania zgodnie z zasadą obiegu zamkniętego, zachęty do wynajmu oparte na efektywności energetycznej oraz oddolne inicjatywy finansowe. Ponadto koncepcja „mieszkań socjalnych” powinna obejmować rodziny o średnich dochodach, na wzór wiedeńskiego modelu „mieszkań społecznych”, sprzyjając wymieszaniu grup społecznych i zapobiegając gentryfikacji. Zasadnicze znaczenie ma również skupienie się zarówno na nowych budynkach, jak i na renowacjach oraz zmianie przeznaczenia niewykorzystanych budynków, aby skutecznie zaspokoić potrzeby mieszkaniowe.

Przyszłe badania powinny koncentrować się na inkluzywnych podejściach w planowaniu przestrzennym, budownictwie i mieszkalnictwie, aby zwiększyć dostępność dla wszystkich obywateli. Należy również przemyśleć wpływ nowych technologii, takich jak sztuczna inteligencja i automatyzacja, na oszczędności kosztów i efektywność w rozwoju budownictwa mieszkaniowego i zarządzania nim. Warto też zbadać innowacyjne modele mieszkaniowe we wszystkich państwach członkowskich UE, określając strategie, które mogą zwiększyć zarówno przystępność cenową, jak i zrównoważony charakter mieszkalnictwa.

Badanie zostało zlecone przez EKES na wniosek Grupy Organizacji Społeczeństwa Obywatelskiego.