De wereldwijde voedselprijzencrisis is verergerd door de oorlog in Oekraïne, maar is in feite te wijten aan meer structurele en systematische problemen op de grondstoffenmarkt, die honger veroorzaken en de bestaansmiddelen van mensen in gevaar brengen. In een op 14 december goedgekeurd initiatiefadvies heeft het EESC dit benadrukt.

Aangewakkerd door conflicten, klimaatschokken en COVID-19 escaleert de voedselprijzencrisis nu de oorlog in Oekraïne de kosten van voedsel, brandstof en kunstmest opdrijft. De voedselprijsindex bereikte in 2022 een recordhoogte tegen de achtergrond van wereldwijd toenemende voedselonzekerheid.

De omvang en de schaal van de huidige prijsvolatiliteit kunnen echter slechts gedeeltelijk worden verklaard door fundamentele marktfactoren. Een van de achterliggende tekortkomingen is de ondoorzichtige en disfunctionele aard van de graanmarkten.

‘‘Speel niet met eten, zei mijn oma altijd. Toch zien veel mensen vandaag de dag de werkelijke waarde van voedsel over het hoofd en speculeren zij ermee”, aldus de rapporteur voor het advies, Peter Schmidt, voorzitter van de afdeling Landbouw, Plattelandsontwikkeling en Milieu van het EESC. “We tonen duidelijk aan dat de huidige grondstoffenmarkt niet zorgt voor duurzame ontwikkeling, klimaatambitie en een rechtvaardige transitie. Integendeel: deze markt ondermijnt de inspanningen om honger te bestrijden en eerlijke inkomsten en prijzen te bevorderen.”

In het EESC-advies wordt benadrukt dat de mondiale fysieke graanhandel sterk geconcentreerd is. Naar schatting hebben vier bedrijven 70-90 % van de wereldwijde graanhandel in handen. “Terwijl stijgende voedselprijzen de voedselzekerheid overal ter wereld bedreigen, profiteren grote handelsondernemingen ervan. Dit is onaanvaardbaar!”, zei hij.

Het EESC dringt er bij de lidstaten en de EU-instellingen op aan de nodige maatregelen te nemen om buitensporige grondstoffenspeculatie aan banden te leggen, maar erkent dat de derivatenmarkten voor grondstoffen belangrijk zijn voor producenten en gebruikers van voedingsmiddelen, bijvoorbeeld op het vlak van risicobeheer en prijsvorming. Het EESC doet de volgende aanbevelingen:

• regulering van de futuresmarkt voor voedselderivaten, zoals gedurende enkele decennia tot het einde van de vorige eeuw het geval was;
• regulering van grondstoffen- en voedselindexen, met name door het reguleren en verbieden van indexfondsen voor grondstoffen en replicatie via swaps en op de beurs verhandelde producten;
• het aanpakken van de financialisering van de voedingssector, bijv. door invoering van een uitzonderlijke mondiale winstbelasting op overwinst en invoering van een belasting op voedselspeculatie, alsook het doorbreken van oligopolies op alle niveaus van de internationale keten voor de handel in voedsel;
• de markt transparanter maken door de rapportage op milieu-, sociaal en governancegebied te verbeteren (ESG-verslaglegging), alsook door de niet-financiële openbaarmaking van bij speculatie betrokken actoren. (ks)