“Wij laten nooit een kans liggen om een kans te laten liggen” — zo luidt een gezegde dat in Oekraïne in de jaren voor het uitbreken van de oorlog zijn intrede heeft gedaan. Het drukt de frustratie uit over het uitblijven van fundamentele hervormingen na de revoluties van 2004 (Oranjerevolutie) en 2013 (Euromaidan). Er kwamen weliswaar telkens wat veranderingen, maar een grote strijd gaat gepaard met hoge verwachtingen, en als die dan weinig oplevert is de teleurstelling des te groter.

Dus wat moeten we doen om deze keer de kans op verandering niet te missen? 

In mijn ogen biedt onze Nobelprijswinnares Oleksandra Matviichuk een geloofwaardig antwoord op deze vraag. Oleksandra is een mensenrechtenadvocaat en een leidende figuur in het maatschappelijk middenveld. Het kwam dan ook niet als een verrassing toen zij tijdens haar krachtige dankwoord bij de prijsuitreiking de nadruk legde op de mensenrechten. 

Mensenrechten en basisbehoeften lijken misschien ver van elkaar verwijderd, als je bijvoorbeeld afgaat op de volgende uitspraak van de Russische komiek Evgenii Petrosyan in zijn nieuwjaarswensen: “Als je gegeten hebt, een bad hebt genomen en in een warm huis zit, betekent dit dat je het geluk hebt als Rus te zijn geboren”. Recente ontwikkelingen hebben echter aangetoond dat een oogje dichtknijpen voor de mensenrechtenschendingen in Rusland — precies wat de Europese leiders hebben gedaan om de gastoevoer veilig te stellen en de economie te beschermen — rampzalige gevolgen kan hebben.

“Een staat die journalisten doodt, activisten opsluit en vreedzame demonstraties uiteenjaagt, is niet alleen een bedreiging voor zijn eigen burgers”, aldus Matviichuk. “In de politieke besluitvorming moeten mensenrechten even zwaar wegen als economische of veiligheidsoverwegingen. Dit geldt ook voor het buitenlands beleid.

Het is tijd om een nieuwe wereldorde op te bouwen waarin de mensenrechten centraal staan”, benadrukt Matviichuk. “Dit mag niet alleen aan politici worden overgelaten — het maatschappelijk middenveld moet hierin een zo actief mogelijke rol op zich nemen. We hebben een nieuwe humanistische beweging nodig die zin geeft en voorlicht, grassrootsinitiatieven ondersteunt en mensen aanmoedigt om op te komen voor hun rechten en vrijheden”, aldus Matviichuk.
 
Voor ons ligt een uitgelezen kans om een reeks hervormingen in de EU en Oekraïne door te voeren. Zo moet worden overgeschakeld op milieuvriendelijker energiebronnen, zonder te verwachten dat de Russische gas- en olietoevoer zal worden hersteld. Ook moeten manieren worden gevonden om desinformatie en Russische propaganda een halt toe te roepen en om met hulp van de EU de corruptiebestrijding in Oekraïne eindelijk te hervormen. 

Nu de oorlog het tweede jaar ingaat, moeten we werken aan al deze veranderingen. Zoals is gebleken, komt verandering niet vanzelf na een oorlog of een revolutie. De Oekraïners weten dit inmiddels maar al te goed. Deze keer hebben niet alleen de Oekraïners, maar ook de EU-burgers hoge verwachtingen. Na de overwinning is de strijd om een nieuwe, duurzame en vreedzame wereld op te bouwen een gedeelde verantwoordelijkheid van ons allemaal. Noch de Oekraïners, noch de EU-burgers kunnen het zich veroorloven deze kans nogmaals te laten schieten. 

Olena Abramovych, correspondent Brussel voor de Oekraïense televisiezender Inter TV-channel