Onze samenlevingen worden verteerd door een onzichtbare ziekte: alomtegenwoordige precariteit. Daarbij voelen mensen zich ten diepste onmachtig en overgeleverd aan de willekeur van krachten waar zij geen grip op hebben, aldus Albena Azmanova, hoogleraar en bekroond auteur, die tijdens de EESC-week van het maatschappelijk middenveld een krachtige keynotespeech heeft gehouden. In dit interview voor EESC Info ontvouwt zij de belangrijkste oorzaken van deze epidemie, waaronder de neiging om prioriteit te geven aan gelijkheid boven economische stabiliteit.
Onze samenlevingen worden verteerd door een onzichtbare ziekte: alomtegenwoordige precariteit. Daarbij voelen mensen zich ten diepste onmachtig en overgeleverd aan de willekeur van krachten waar zij geen grip op hebben, aldus Albena Azmanova, hoogleraar en bekroond auteur, die tijdens de EESC-week van het maatschappelijk middenveld een krachtige keynotespeech heeft gehouden. In dit interview voor EESC Info ontvouwt zij de belangrijkste oorzaken van deze epidemie, waaronder de neiging om prioriteit te geven aan gelijkheid boven economische stabiliteit.
In uw keynotespeech tijdens de Week van het maatschappelijk middenveld sprak u over precariteit als een epidemie die ten grondslag ligt aan de afname van politieke vrijheden. U beschreef precariteit als een onzichtbare ziekte die ons tot waanzin drijft. Kunt u ons nader uitleggen wat u bedoelt met “epidemie van precariteit”? Hoe ontstaat deze epidemie?
Mensen raken steeds meer gefrustreerd en in welvarende samenlevingen neemt het aantal sterfgevallen als gevolg van wanhoop – met name zelfdoding op het werk – toe. Onder deze pijnlijke top gaat een enorme, maar verder onzichtbare ijsberg van precariteit schuil, gevormd doordat onze bestaanszekerheid op losse schroeven is komen te staan. Het is niet alleen zo dat mensen buiten zichzelf zijn en dat het vertrouwen in politieke instellingen afneemt, al krijgen we dat vaak te horen. Wantrouwen kan gezond zijn: mensen gaan dan verantwoordingsplicht eisen. Woede kan productief uitpakken door de strijd om rechtvaardigheid te laten ontbranden en een zinvolle transitie in gang te zetten.
De ziekte waaraan onze samenlevingen nu lijden – die ik in mijn werk bespreek als “alomtegenwoordige precariteit” – is anders. Het is een bijzondere vorm van onzekerheid, een acute onmacht omdat mensen het gevoel hebben dat zij zijn overgeleverd aan de willekeur van krachten waar zij geen grip op hebben.
Als individu ervaren we precariteit als het onvermogen om fundamentele levenstaken te vervullen. Door dat gevoel van onvermogen word je bang dat je het niet gaat redden, dat je gaat verliezen wat je hebt – je baan, je spaargeld, je prestatievermogen, je gezondheid. Het probleem zit hem dus niet zozeer in armoede of ongelijkheid, maar in het ervaren of verwachten van verlies, in de angst dat je het niet gaat redden. Dat is hoe mensen precariteit ervaren.
Samenlevingen ervaren precariteit als het onvermogen om zichzelf te besturen en met tegenslag om te gaan. Neem de COVID-19-pandemie. Hoe was het mogelijk dat onze rijke, wetenschappelijk briljante en institutioneel ontwikkelde samenlevingen een volksgezondheidsprobleem, veroorzaakt door een virus dat noch volledig onbekend noch al te dodelijk was, konden laten uitgroeien tot een ernstige gezondheidscrisis en vervolgens een economische en sociale crisis? Het antwoord is dat onze regeringen het mes hadden gezet in overheidsinvesteringen, ook op het gebied van de gezondheidszorg.
Er is nog een ander kenmerk: precariteit ontstaat als gevolg van specifieke beleidsmaatregelen, door de neoliberale combinatie van vrije markten en open economieën waar besluiten worden gemaakt op basis van winstgevendheid. Om het concurrentievermogen van de lidstaten of de EU op de wereldmarkt veilig te stellen, in een mondiale wedloop om winst, hebben centrumlinkse en centrumrechtse elites in allerijl zowel de werkzekerheid uitgehold (zodat bedrijven de nodige flexibiliteit kregen om concurrerend te kunnen zijn) als het mes gezet in de uitgaven voor openbare diensten. Dit betekende dat iedereen meer verantwoordelijkheden kreeg, maar minder middelen om zich daarvan te kwijten. We worden gevraagd om meer te doen met minder.
Een voorbeeld: de Europese Commissie vraagt de lidstaten zich meer in te spannen voor sociale rechtvaardigheid, maar verlangt ook dat zij hun uitgaven beperken. Deze discrepantie tussen almaar toenemende verantwoordelijkheden en almaar afnemende middelen leidt tot een gevoel van onzekerheid waarbij we ons afvragen of we de situatie wel aankunnen. We hebben het niet over het gezonde soort onzekerheid die ons stimuleert om ons in de wijde wereld te begeven, onze opties te overwegen, risico’s te nemen of onszelf te bewijzen. Hier gaat het om een giftige angst, de angst dat de grond onder je voeten wegzinkt en er een duistere toekomst in het verschiet ligt.
Wat is volgens u de oorzaak van de opkomst van autoritaire leiders en rechtse partijen? Hoe kijkt u aan tegen de democratische vrijheden en de eerbiediging van de kernwaarden van de EU in Europa ?
De groeiende steun voor rechtse autoritaire leiders en partijen is het gevolg van politiek gegenereerde precariteit. Mensen voelen zich onzeker en hebben dus behoefte aan zekerheid en stabiliteit; zij voelen zich onmachtig en vestigen hun hoop dus op sterke leiders die met ijzeren vuist onmiddelijk voor stabiliteit zullen zorgen. Die leiders verhogen bijvoorbeeld de militaire uitgaven en versterken de macht van de politie – zoals ook de EU nu op het punt staat te doen.
De fundamenten van dit alles werden eerder gelegd door middenpartijen, die onze samenlevingen om neoliberale redenen precairder maakten. Mijns inziens draagt centrumlinks een bijzondere verantwoordelijkheid voor deze trieste situatie. Hoewel de sociale democratie zelf zegt op te komen voor gerechtigheid, lag de nadruk daarbij op het bestrijden van één vorm van onrechtvaardigheid: ongelijkheid. Maar wat mensen eigenlijk verlangen, is economische stabiliteit: het vermogen om hun leven in eigen hand te hebben en hun toekomst te plannen.
Ga maar na: we zouden samenlevingen kunnen hebben waarin perfecte gelijkheid heerst, maar die tegelijkertijd uiterst precair zijn. Dat zou ik bepaald geen florerende samenleving noemen. Bovendien zijn mensen er niet noodzakelijkerwijze op gebrand om ongelijkheid uit te roeien als dat betekent dat ze worden behandeld als verliezers die door middel van enige herverdeling gecompenseerd (en vernederd) worden: wat ze vooral niet willen, is verliezer zijn.
In uw toespraak sprak u ook over de “Olympische Spelen van het slachtofferschap”. Kunt u beschrijven wat dat is en waarom we dat niet moeten willen?
Pakweg de afgelopen vijftig jaar heeft de strijd tegen discriminatie de vorm gekregen van identiteitspolitiek. Groepen die van oudsher werden gediscrimineerd, werden behandeld als “beschermde minderheden”, waarbij zij door middel van positieve actie zoals gerichte bevorderingen en quotaregelingen een hogere status kregen. Wanneer dit gebeurt in een context van alomtegenwoordige precariteit, waarbij goede banen en andere hulpbronnen schaars zijn, gaan deze beschermde groepen de concurrentie om deze beperkte middelen aan. In een dergelijk klimaat wordt slachtofferschap een soort troefkaart: hoe groter het vermeende slachtofferschap, hoe groter de aanspraak op bescherming.
Enerzijds zorgt dit voor vijandigheid tussen de concurrerende groepen, waardoor de solidariteit wordt uitgehold. Anderzijds blijven ze slachtoffers en kunnen ze dus nooit echte winnaars worden. Dat ze slachtoffer zijn en lijden onder discriminatie is voor hen immers precies de reden om aanspraak op bescherming te maken. De enige winnaars van deze lelijke strijd om toegang tot hulpbronnen en speciale bescherming zijn de elites die grootmoedig de beschermheer uithangen. Het eindresultaat is dat onmachtige groepen elkaar als vijanden bevechten, waardoor hun patronen, de politieke elites, alleen maar meer macht naar zich toetrekken.
Waarom is het maatschappelijk middenveld, gezien dit alles, zo belangrijk voor de instandhouding van de democratie en de burgerlijke vrijheden die velen van ons als vanzelfsprekend beschouwen? Waarom is het maatschappelijk middenveld het tegengif tegen machtsmisbruik en waarom zijn democratische verkiezingen dat niet?
Wanneer we stemmen, doen we dat in ons eentje. We hebben acute gevoelens van onmacht en frustratie door onveiligheid, en door onze stem uit te brengen geven we uiting aan deze onrust. Vandaar dat reactionaire partijen in opkomst zijn bij vrije en eerlijke verkiezingen. Het maatschappelijk middenveld opereert vanuit een andere logica en beschikt over een speciale energiebron: saamhorigheid. Als we, verenigd door de banden van een gemeenschappelijke zaak, samen met anderen zijn, staan we niet alleen, voelen we ons minder kwetsbaar, minder onmachtig, omdat we kunnen vertrouwen op de steun van onze medestanders. Wanneer de situatie minder precair is geworden, valt de angst weg en kunnen we vooruitdenken, kunnen we grootse plannen maken.
Albena Azmanova is hoogleraar politieke en sociale wetenschappen aan City St George’s, Universiteit van Londen, en mederedacteur van het tijdschrift Emancipations. Haar jongste boek, Capitalism on Edge (2020), won vele prijzen, waaronder de Michael Harrington-boekenprijs, die de American Political Science Association toekent aan “een uitstekend werk dat laat zien hoe eruditie ingezet kan worden in de strijd voor een betere wereld”.
HetEuropees burgerinitiatief My Voice, My Choice voert campagne voor toegang tot veilige abortus voor alle vrouwen in de EU. Het initiatief, dat wordt gecoördineerd door de Sloveense vrouwenorganisatie “Inštitut 8. marec”, heeft sinds de lancering in april 2024 meer dan een miljoen handtekeningen verzameld, ruim voor de deadline. EESC Info sprak met de organisatoren over het belang van hun campagne in het huidige politieke klimaat, waarin vrouwen steeds meer de controle over hun reproductieve rechten verliezen.
HetEuropees burgerinitiatief My Voice, My Choice voert campagne voor toegang tot veilige abortus voor alle vrouwen in de EU. Het initiatief, dat wordt gecoördineerd door de Sloveense vrouwenorganisatie “Inštitut 8. marec”, heeft sinds de lancering in april 2024 meer dan een miljoen handtekeningen verzameld, ruim voor de deadline. EESC Info sprak met de organisatoren over het belang van hun campagne in het huidige politieke klimaat, waarin vrouwen steeds meer de controle over hun reproductieve rechten verliezen.
Wat heeft u ertoe gebracht het initiatief My Voice, My Choice op te zetten en wat is uw uiteindelijke doel?
Ongeveer drie jaar geleden, toen het historische arrest Roe vs. Wade in de VS werd vernietigd, zijn we gaan nadenken over een campagne om abortusrechten in Europa te beschermen. Van de ene op de andere dag verloren vrouwen in de VS hun grondwettelijke recht op abortus. Het werd ons meteen duidelijk dat we ook in Europa iets moesten doen om dit recht te beschermen. In Polen sterven vrouwen in ziekenhuizen vanwege een bijna volledig verbod op abortus. In de afgelopen jaren hebben daar de grootste demonstraties tegen het abortusverbod plaatsgevonden. In Malta dreigen vrouwen in de gevangenis te belanden als ze een abortus laten plegen. Dit jaar gaf Giorgia Meloni anti-abortusactivisten de toestemming om bij abortusklinieken te demonstreren en om vrouwen die een abortus willen, lastig te vallen. Meer dan 20 miljoen vrouwen in Europa hebben geen toegang tot abortus.
Daarom hebben we de campagne My Voice, My Choice opgezet. We hebben ons voorstel uitgewerkt met de steun van een internationaal team van juristen en hebben een sterk netwerk van Europese organisaties opgebouwd.
Ons doel is het abortusrecht op EU-niveau te beschermen en de toegang tot abortus te verbeteren voor vrouwen die momenteel naar het buitenland moeten reizen omdat er in hun land een abortusverbod is (bijv. in Malta en Polen) of omdat in veel gevallen abortus wordt geweigerd om gewetensredenen (zoals in Italië en Kroatië), maar ook voor vrouwen die zich op dit moment geen abortus kunnen veroorloven (zoals in Duitsland of Oostenrijk).
In het huidige politieke klimaat komt onze campagne geen dag te vroeg. We moeten ons verenigen en laten zien dat de meeste mensen het recht op abortus steunen en tegen de beknotting van reproductieve vrijheid zijn. De meerderheid van de Europeanen is voorstander van abortusrechten en we moeten één front vormen om deze te beschermen.
Wat verwacht u concreet van de Europese Commissie? Gezondheid is een bevoegdheid van de lidstaten. Wat kan de Commissie dus doen?
De Europese Commissie zou een financieringsmechanisme moeten opzetten om de kosten van abortus te dekken, waarbij de lidstaten individueel kunnen aansluiten. Dit zou op dezelfde manier werken als de programma’s voor de opsporing en behandeling van kanker.
Vrouwen die naar een ander land moeten reizen voor een abortus - vanwege strenge beperkingen of een cultuur van gewetensbezwaren in hun eigen land - zouden de procedure dan niet uit eigen zak hoeven te betalen. Op dit moment reizen duizenden vrouwen naar het buitenland, waar ze soms duizenden euro’s betalen voor een abortus. Niet elke vrouw kan zich dat veroorloven.
Abortus mag dan misschien niet onder de bevoegdheid van de Europese Commissie vallen, maar financiële programma’s met betrekking tot gezondheidszorg wel. Op die manier hebben we ons burgerinitiatief kunnen registreren.
Waarom hebt u gekozen voor een Europees burgerinitiatief? Hoe groot acht u de kans dat de Commissie positief zal reageren?
Onze organisatie, het Sloveense Inštitut 8. marec, die de campagne My Voice, My Choice coördineert, heeft veel ervaring met nationale burgerinitiatieven, petities en referenda. Via het mechanisme van nationale burgerinitiatieven zijn we er al in geslaagd om 15 wetten in Slovenië te veranderen en twee nationale referenda te winnen. Daarom gingen we op zoek naar een soortgelijk instrument voor directe democratie op EU-niveau. Zo kwamen we terecht bij het Europees burgerinitiatief. We wilden een directe verandering teweegbrengen die een blijvende impact zou hebben op de reproductieve rechten voor iedereen in Europa, dus besloten we handtekeningen te gaan verzamelen.
Tijdens de hele campagne konden we rekenen op de politieke steun van alle centrumlinkse fracties in het Europees Parlement. We kregen ook de ruggensteun van belangrijke nationale politici in veel EU-lidstaten en konden goede relaties opbouwen met EU-commissarissen. We hopen dat ze zullen luisteren naar de meer dan 1,2 miljoen mensen die ons initiatief een warm hart toedragen.
Hoe hebt u mensen uit de verschillende EU-landen zover gekregen om uw initiatief te steunen en handtekeningen te verzamelen? Welke kanalen hebt u gebruikt om het initiatief bekend te maken?
In de loop van de campagne hebben we een sterk netwerk opgebouwd van ruim 300 organisaties en meer dan 2.000 vrijwilligers uit heel Europa. Onze vrijwilligers verzamelden handtekeningen in de straten van Europese steden en dorpen zodat iedereen ze kon zien. We zijn erin geslaagd om een sterke online-aanwezigheid te creëren op Instagram, maar we maken ook gebruik van kanalen zoals Facebook, TikTok, YouTube, BlueSky, X en andere sociale media.
Een maand voor de deadline had u al de één miljoen handtekeningen verzameld die nodig zijn voor een succesvol burgerinitiatief. Welke feedback en (financiële) steun hebt u tot nu toe ontvangen?
We zijn erin geslaagd om de één miljoen handtekeningen al na negen maanden te verzamelen, in december. Nog vóór de deadline hebben we de petitie afgesloten met 1,2 miljoen handtekeningen.
Het is ons gelukt om al die handtekeningen te verzamelen met de hulp van ons netwerk en onze vrijwilligers. Om door te kunnen gaan hebben we tijdens onze campagne ook verschillende financieringsbronnen aangesproken. My Voice, My Choice heeft ook de Sloveense Sociology Society Award gewonnen en is kandidaat voor de SozialMarie Award. Alle centrumlinkse fracties in het Europees Parlement staan achter ons en we kregen ook de persoonlijke steun van individuele leden van het Europees Parlement, evenals van de vicevoorzitter van het Europees Parlement Nicolae Ștefănuță, de Franse senator Melanie Vogel, de Sloveense president Nataša Pirc Musar en de Sloveense premier Robert Golob. De campagne wordt ook gedragen door vele activisten en bekende personen uit verschillende EU-landen, zoals Luisa Neubauer uit Duitsland en Alice Coffin uit Frankrijk.
My Voice, My Choice is hard op weg om een van de grootste Europese vrouwenbewegingen te worden. Het initiatief telt nu meer dan 300 organisaties, talloze aanhangers en toegewijde vrijwilligers uit de hele EU. Ze voeren allemaal campagne voor toegang tot veilige abortus voor alle vrouwen in de Europese Unie.
Begin maart dit jaar verliet ik Kyiv met een loodzwaar gemoed. Ik vertrok voor twee dagen naar Frankrijk om een symposium over Oekraïne bij te wonen. Daardoor miste ik een belangrijke plechtigheid in Kyiv. Een vriendin, de dichteres Svitlana Povalyaeva, hield op Maidan, het centrale plein van de hoofdstad, een herdenkingsdienst voor haar oudste zoon Vasyl, die op 28-jarige leeftijd was gesneuveld in de strijd. Zijn jongere broer Roman was al in de zomer van 2022 gedood in de strijd voor de bevrijding van de regio Charkiv. Hij was 24 jaar oud.
Begin maart dit jaar verliet ik Kyiv met een zwaar gemoed. Ik vertrok voor twee dagen naar Frankrijk om een symposium over Oekraïne bij te wonen. Daardoor miste ik een belangrijke plechtigheid in Kyiv. Een vriendin, de dichteres Svitlana Povalyaeva, hield op Maidan, het centrale plein van de hoofdstad, een herdenkingsdienst voor haar oudste zoon Vasyl, die op 28-jarige leeftijd was gesneuveld in de strijd. Zijn jongere broer Roman was al in de zomer van 2022 gedood in de strijd voor de bevrijding van de regio Charkiv. Hij was 24 jaar oud.
Toen ik in de trein stapte, trok mijn maag samen. Mijn drie kinderen bleven thuis achter. Het was niet de eerste keer dat ik tijdens de oorlog kort naar het buitenland trok. Maar deze keer was ik vol angst.
Ik wist dat het waarschuwingssysteem van mijn telefoon bij dreigend gevaar door Russische ballistische raketten niet zou oplichten. Gedurende enkele dagen zou ik 2 000 kilometer van huis zijn, zonder informatie over de veiligheid van mijn dochters. Het was ondraaglijk.
Als het waarschuwingssysteem niet zou werken, dan was dat omdat de Verenigde Staten Oekraïne niet langer voorzagen van inlichtingen, waaronder vroegtijdige waarschuwingen voor Russische raketaanvallen. De VS hadden ook de militaire hulp opgeschort, en zelfs de reeds naar Polen verzonden uitrusting geblokkeerd.
Enkele dagen later keerde ik terug naar Oekraïne. Ondertussen hadden er onderhandelingen plaatsgevonden tussen de delegaties van Oekraïne, de VS en Saoedi-Arabië. Oekraïne was bereid tot een volledig en onmiddellijk staakt-het-vuren, als Rusland dat ook was. Donald Trump was tevreden. Oekraïne kreeg weer Amerikaanse inlichtingen, net als de militaire hulp die onder president Biden was toegezegd.
Maar het vertrouwen is weg. Als je eenmaal verraden bent, is het moeilijk om te doen alsof er niets gebeurd is.
Voelt Europa zich ook verraden? De tijd van schuilen onder de NAVO-veiligheidsparaplu onder Amerikaans leiderschap is voorbij. De MAGA-aanhangers kijken weg. Zij zijn van plan de militaire en humanitaire aanwezigheid in Europa tot een minimum te beperken en brengen Rusland, de agressor, uit zijn diplomatieke en economische isolement.
Als Trump zo snel mogelijk en koste wat het kost een staakt-het-vuren in Oekraïne wil, is dat omdat hij het Oekraïense lijden van ondergeschikt belang vindt. Hij wil alleen maar de kosten voor de Amerikaanse begroting zo beperkt mogelijk houden. De VS nemen niet langer deel aan bijeenkomsten zoals die van de Ramstein-groep, en voor het lopende jaar is geen verdere militaire bijstand van de VS gepland.
Voor de Amerikaanse regering is vrede die Oekraïne betaalt met een nederlaag geen probleem. VS-gezanten Steve Witkoff en Keith Kellogg stellen voor om Oekraïne in twee of drie zones op te delen - net als Duitsland na de Tweede Wereldoorlog. Alsof Oekraïne de agressor was die de oorlog had verloren.
Maar ook Europa wordt bedreigd. Trump is van plan om het aantal Amerikaanse troepen in Europa te verminderen en eist dat elke NAVO-lidstaat 5 % van zijn bbp aan defensie besteedt, omdat hij vindt dat de verdediging van Europa een Europees probleem is.
Rusland kijkt aandachtig toe. Voor Rusland gaat van een NAVO zonder leiding van de VS geen afschrikwekkende werking uit. Hoe lang duurt het om een “Europa van defensie” op te tuigen dat zijn eigen veiligheid kan waarborgen? Als dit te abstract klinkt, probeer dan deze vraag te beantwoorden: wie in Europa zal de Baltische staten helpen verdedigen als Rusland een aanval opzet na de gezamenlijke militaire oefeningen in Belarus in september 2025?
In het licht van het Amerikaanse verraad staat Europa voor een duidelijke keuze: of nu Oekraïne verdedigen zoals het zichzelf zou verdedigen, of morgen het Russische leger op eigen grondgebied trotseren. Deze strijd wordt niet eenvoudig, maar een strijd is nooit op voorhand verloren.
Eind maart werd er een enquête gehouden in Oekraïne, waarvan de resultaten indruk op me maakten: meer dan 80 % van de Oekraïners is bereid de strijd tegen Rusland voort te zetten, ook zonder steun van de VS.
We zullen zien hoeveel Europeanen ons bij zullen staan.
In het licht van het verraad door Amerika staat Europa voor een zeer duidelijke keuze: of Oekraïne nu verdedigen zoals het zichzelf zou verdedigen, of morgen Het Russische leger op zijn eigen grondgebied trotseren. Dit wordt geen eenvoudige strijd, maar een strijd is nooit op voorhand verloren. Het valt nog af te wachten hoeveel Europeanen ons zullen blijven bijstaan, schrijft onze speciale gast, de Oekraïense journaliste Tetyana Ogarkova.
In het licht van het verraad door Amerika staat Europa voor een zeer duidelijke keuze: of Oekraïne nu verdedigen zoals het zichzelf zou verdedigen, of morgen Het Russische leger op zijn eigen grondgebied trotseren. Dit wordt geen eenvoudige strijd, maar een strijd is nooit op voorhand verloren. Het valt nog af te wachten hoeveel Europeanen ons zullen blijven bijstaan, schrijft onze speciale gast, de Oekraïense journaliste Tetyana Ogarkova.
Tetyana Ogarkov is een Oekraïense journaliste, essayiste en literatuurwetenschapper die in Kyiv woont.Zij leidt bij het Ukraine Crisis Media Center de afdeling internationale zaken en presenteert mede de podcast “Explaining Ukraine”. Zij is tevens docente aan de Mohyla-universiteit in Kyiv en doctor in de letteren bij de Université Paris-XII Val-de-Marne.
Display date
9 months 2 weeks ago
Investeringen en hervormingen voor het concurrentievermogen en een kapitaalmarktenunie
