Dit jaar werden 58 inzendingen ontvangen van particulieren, bedrijven en maatschappelijke organisaties uit een groot aantal EU-landen.

De inzendingen bestrijken een breed scala aan onderwerpen, van de betrokkenheid en participatie van jongeren tot sociale cohesie en inclusie, van mediageletterdheid en desinformatie tot mensenrechten en gendergelijkheid.

Veel initiatieven pakken de wortels van het probleem aan en helpen polarisatie te voorkomen.

Initiatieven zoals EUth Voices for Social Change van de non-profitorganisatie Youthmakers Hub in Griekenland hebben tot doel jongeren in staat te stellen positieve veranderingen in hun gemeenschap te bevorderen. Deze projecten pakken schadelijke polarisatie aan door een cultuur van verdraagzaamheid te stimuleren en mensen aan te moedigen een constructieve dialoog aan te gaan en weerstand te bieden aan verdeeldheid zaaiende narratieven, bijvoorbeeld door middel van opleiding op het gebied van digitale geletterdheid en podcasting.

Andere projecten bestrijden polariserende narratieven en radicalisering. Ze overbruggen culturele, etnische en generatieverschillen, pakken maatschappelijke verdeeldheid aan, bevorderen wederzijds begrip en samenwerking, beschermen de grondrechten en stimuleren sociale cohesie.

DEMDIS Digital Discussion, een initiatief van DEMDIS in Slowakije, heeft een nieuw softwareplatform gecreëerd voor faire digitale discussies, ook over controversiële onderwerpen. Gebruikers stemmen over stellingen en worden in afzonderlijke meningsgroepen ondergebracht. Door te zoeken naar punten van overeenstemming bouwt het project bruggen tussen deze gepolariseerde kampen.

De mensenrechtengids van de Baltic Human Rights Society is een voorbeeld van de manier waarop het maatschappelijk middenveld kan bijdragen aan het handhaven van de grondrechten. De gids fungeert als platform voor mensenrechteneducatie en biedt meertalige uitleg over hoe mensenrechten in specifieke situaties in het dagelijks leven kunnen en zouden moeten werken.

Tot de inzendingen van dit jaar behoorden ook verschillende culturele en artistieke benaderingen om polarisatie tegen te gaan, zoals de Atlas géopolitique de la culture et des médias indépendants en Europe van Arty Farty. Dit initiatief belicht prioritaire kwesties voor een EU-breed netwerk van onafhankelijke culturele en mediaorganisaties, zoals inclusie, het verkleinen van de territoriale kloof en de noodzaak om desinformatie te bestrijden. Deze projecten tonen aan dat cultuur en media een transformerende rol kunnen spelen bij het overwinnen van polarisatie in de samenleving.

Dit jaar heeft het EESC voor de 15e keer zijn prijs voor het maatschappelijk middenveld uitgereikt. De drie winnaars komen uit Slowakije, België en Frankrijk. Zij werden beloond voor hun voorbeeldige inzet in de strijd tegen polarisatie in heel Europa. De prijsuitreiking vond op 20 maart plaats tijdens de Week van het maatschappelijk middenveld.  

Het prijzengeld werd verdeeld onder de drie winnaars. De eerste prijs bedroeg EUR 14000. De winnaars van de tweede en derde prijs ontvingen elk EUR 9000.

EERSTE PRIJS: de Slowaakse Debatvereniging voor de Olympiade van het Kritisch Denken

De Slovak Debate Association (SDA) is een ngo in Slowakije die zich ervoor inzet ruimdenkendheid en kritisch denken te stimuleren en de Slowaakse jongeren tot actief burgerschap aan te zetten. Via een reeks programma’s leert de debatvereniging jongeren om feiten en meningen te beoordelen, hun eigen argumenten te formuleren en kritisch na te denken over wat er in de media verschijnt om zo geloofwaardige informatiebronnen te vinden. Op deze manier biedt de organisatie ruimte voor een open en publiek debat over de belangrijkste kwesties waar de Slowaakse samenleving mee te maken heeft.

De Olympiade van het Kritisch Denken, die in 2021 van start ging, is een van de meest succesvolle programma’s van de debatvereniging. De populariteit van de Olympiade neemt gestaag toe. Vorig jaar namen er bijna 9000 leerlingen van meer dan 300 scholen aan deel. De kern van dit innovatieve project is een wedstrijd die leerlingen leert om te gaan met desinformatie. Desinformatie is een groot probleem in Slowakije: 61 % van de Slowaken wantrouwt de media en meer dan de helft gelooft in samenzweringstheorieën. De Olympiade probeert dit probleem rechtstreeks aan te pakken door mediageletterdheid op te bouwen en de gewoonten van jongeren op het gebied van media-consumptie te veranderen.

De wedstrijd is ontworpen voor drie leeftijdsgroepen van leerlingen in de klassen 8-13. De deelnemers moeten in drie ronden een reeks levensechte media-uitdagingen onder de knie krijgen. De opdrachten gaan over onderwerpen waarmee de leerlingen in hun dagelijkse leven geconfronteerd kunnen worden. Ze moeten TikTok-video’s analyseren, AI-gegenereerde inhoud factchecken en Instagram-posts evalueren. Daarbij komt het erop aan om realiteit en desinformatie te onderscheiden. Leerlingen doen ook mee aan een spreekronde waarin ze hun argumenten aan hun medeleerlingen moeten voorleggen.

“De Olympiade van het Kritisch Denken draagt bij aan de depolarisatie van de samenleving omdat duizenden studenten leren om te gaan met verschillende standpunten, vooroordelen te herkennen en hun standpunt constructief te formuleren,” zegt de oprichter en directeur van het programma Richard Vaško. “Dit op vaardigheden gebaseerde programma versterkt het kritisch denken en de mediageletterdheid. Op deze manier wapenen we jongeren tegen desinformatie en zijn ze in staat om genuanceerd door het publieke debat te navigeren.”

TWEEDE PRIJS: Reporters d’Espoirs uit Frankrijk voor de Prix Européen Jeunes Reporters d'Espoirs

Reporters van de Hoop is een Franse non-profitorganisatie die werd opgericht in 2003 en een pioniersrol heeft gespeeld in de “oplossingsgerichte journalistiek”. Dat is nu een wijdverspreide vorm van journalistiek die probeert een oplossing te vinden voor de uitdagingen waar de samenleving vandaag de dag voor staat. De organisatie moedigt journalisten aan om dit positieve denken over te nemen en beloont journalisten en jongeren met een reeks prijzen voor bijzonder innovatieve verslaggeving en redactioneel werk.

Het initiatief Prix Européen Jeunes Reporters d'Espoirs reikt prijzen uit en leidt journalisten op in oplossingsgerichte journalistiek in het Frans. Het veelzijdige programma biedt kandidaten de kans om te leren hoe oplossingsgerichte journalistiek werkt door middel van een onlinecursus die wordt georganiseerd in samenwerking met de faculteit journalistiek van de Universiteit Aix-Marseille. De kandidaten krijgen een mentor toegewezen die hen helpt hun schrijf- en spreekvaardigheid te verbeteren en hen leert hoe ze een succesvolle pitch moeten maken. De beste kandidaten worden vervolgens uitgenodigd voor een studiereis van twee dagen naar Parijs, waar ze gelijkgestemde journalisten en experts uit heel Europa ontmoeten. Zes winnaars delen uiteindelijk het prijzengeld van in totaal EUR 10000.

“De bestrijding van polarisatie is inherent aan de methode van oplossingsgerichte journalistiek. Die bestaat erin een indruk te geven van de complexiteit van de wereld en de diversiteit van actoren die samen of onafhankelijk van elkaar op verschillende niveaus in verschillende landen optreden, en laat zien dat initiatieven die ter plaatse worden ontwikkeld, zich zeker kunnen verspreiden,” legt Gilles Vanderpooten, directeur van Reporters d'Espoirs, uit.

Voor de eerste drie edities van de prijs werden meer dan 400 aanvragen uit 25 landen ontvangen. De vierde editie is goed op weg om meer dan 300 aanvragen binnen te halen. De organisatie heeft al meer dan 75 kandidaten geholpen om hun geschreven en gesproken Frans te verbeteren.

Het idee gemakkelijk te kopiëren en het team is al in gesprek met journalisten in Spanje, Italië en België om samen te werken en ervoor te zorgen dat de prijs breder wordt verspreid.

“We willen de prijs van de Franstalige wereld naar andere taalgemeenschappen in de Europese Unie brengen,” zegt Vanderpooten. “Alleen zo kunnen we steeds meer jongeren voor een “oplossingsgericht Europa” winnen.”

DERDE PRIJS: FEC Diversité vzw uit België voor het project ESCAPE GAME EXTRÊME DROITE pour se désintoxiquer

In Europa en in de rest van de wereld zijn rechtse ideologieën in opmars. Extreemrechtse partijen winnen aan invloed en het populisme neemt toe. De Belgische non-profitorganisatie FEC Diversité heeft een concept ontwikkeld om de verspreiding van deze opvattingen onder de bevolking tegen te gaan, maar ook specifiek onder leerkrachten en in vakbonden.

ESCAPE GAME EXTRÊME DROITE pour se désintoxiquer is een escapegame waarin spelers op een leuke manier “ontsmet” worden van extreemrechtse ideeën. Spelers krijgen te horen dat ze besmet zijn met extreemrechtse ideologieën en moeten een reeks opdrachten oplossen om zichzelf te ontsmetten. Op die manier leren ze hoe extreemrechtse ideeën terrein en invloed winnen in de samenleving.

Het spel is verdeeld in vier gebieden, waarin de spelers verschillende taken moeten oplossen. In gebied A bespreken de spelers de invloed van extreemrechts op de werkplek. Daarbij hebben ze interactie met 19 objecten. In gebied B kunnen ze fragmenten uit getuigenissen van migranten lezen om een idee te krijgen van hun reis naar Europa. Gebied C bevat het audiobestand van een extreemrechtse toespraak. Daarbij wordt een reeks afbeeldingen getoond. In gebied D wordt spelers gevraagd een rapport over een extreemrechtse partij te analyseren en vervolgens een kruiswoordpuzzel op te lossen.

Aan dit interactieve spel doen ook coaches mee van wie de stemmen zijn vervormd. Ze dragen gasmaskers en veiligheidskleding. De bedoeling is om met alle vijf zintuigen opdrachten op te lossen. Op die manier gaan de spelers helemaal op in het spel en worden ze zich bewust van de mate waarin de democratie in Europa wordt bedreigd.

Sinds de lancering van het spel in juni 2023 zijn bijna 1000 spelers “ontsmet”. Intussen is de interesse gewekt bij vakbonden, organisaties en scholen in België en daarbuiten. Deelnemers uit Frankrijk en Bulgarije willen na hun deelname een eigen versie voor hun land ontwikkelen.

“We zijn er trots op dat we erin geslaagd zijn om een innovatief, interactief en educatief spel te ontwikkelen dat extreemrechtse ideeën op een aantrekkelijke manier aankaart,” legt Malika Borbouse van FEC Diversité uit. “Als we erin slagen de dialoog op gang te krijgen en mensen kunnen aanmoedigen om samen na te denken, dan heeft ons initiatief al bijgedragen aan het verminderen van spanningen en het creëren van een meer inclusieve samenleving.”

Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) is ingenomen met de nieuwe visie voor landbouw en voedsel van de Europese Commissie, een routekaart voor hervormingen om de positie van landbouwers te versterken en duurzame voedselsystemen op te bouwen. Het EESC dringt wel aan op meer ambitie in het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB).

De visie, die tijdens de EESC-zitting van 27 maart is besproken, omvat maatregelen om de onderhandelingspositie van landbouwers te versterken, de toeleveringsketen transparanter te maken en de dialoog over voedselbeleid te verbeteren. Christophe Hansen, EU-commissaris voor Landbouw, beschreef de visie als een “gerichte reactie op oproepen om de agrovoedingssector concurrerend, eerlijk en veerkrachtig te maken” en benadrukte het belang van nauwe samenwerking met alle stakeholders, waaronder ook het maatschappelijk middenveld.

EESC-voorzitter Oliver Röpke wees erop dat veel prioriteiten van het EESC in de visie zijn terug te vinden. “De Commissie erkent de cruciale bijdrage die alle actoren in de agrovoedingssector leveren aan duurzaamheid en concurrentievermogen,” zei hij, waarbij hij aantekende dat de aanbevelingen van het EESC op sommige gebieden verder gingen dan de voorstellen van de Commissie.

EESC-leden toonden zich ingenomen met initiatieven om de positie van producenten in onderhandelingen en contracten te versterken. “Schriftelijke contracten met heronderhandelingsclausules zullen voor veel meer transparantie en een veel betere onderhandelingspositie van landbouwers zorgen”, aldus Stoyan Tchoukanov, rapporteur van het EESC-advies Wijziging van de verordening gemeenschappelijke marktordening (GMO) over de versterking van de positie van producenten bij het onderhandelen over en het sluiten van contracten.

De Commissie wil ook de samenwerking in het hele voedselsysteem verbeteren en duurzame productie en gezondere voeding bevorderen. Emilie Prouzet, rapporteur van het EESC-advies Nieuwe regels voor grensoverschrijdende handhaving tegen oneerlijke handelspraktijken, beschouwt dit als een eerste stap om landbouwers te ondersteunen en tegelijkertijd rechtsonzekerheid te voorkomen.

In de visie legt de Commissie zich vast op een nieuw EU-breed systeem voor risico- en crisisbeheer, wat aansluit bij het pleidooi van het EESC voor krachtigere instrumenten om op schokken voor het milieu, de markt en het klimaat te reageren. Ook wordt een strategie voor generatievernieuwing verwacht die jonge landbouwers moet helpen met toegang tot grond, het verwerven van investeringsvaardigheden en plattelandsinfrastructuur.

Ondanks brede steun blijven er punten van zorg. Deelnemers aan het debat wezen erop dat er moeilijk over de hervorming van het GLB in de periode na 2027 valt te discussiëren als er geen duidelijkheid is over de volgende EU-begroting. Het EESC dringt er verder op aan om strenger de hand te houden aan sociale conditionaliteiten en waarschuwt dat zaken als marktconcentratie en financiële speculatie, die van invloed zijn op de voedselprijzen, onvoldoende aan bod komen in de visie.

Eens te meer wees het EESC op de cruciale rol die het vervult bij het omzetten van de visie van de Commissie in beleid. Het beloofde te blijven samenwerken om ervoor te zorgen dat de belangen van landbouwers, producenten, werknemers en consumenten worden behartigd bij het werken aan de toekomst van de landbouw in de EU. (ks)

Maatschappelijke organisaties kunnen de cohesie versterken en polarisatie in de samenleving bestrijden; zij beschikken over de kracht en de wil om de ruimte voor het maatschappelijk middenveld en de democratie te beschermen. Dit was de belangrijkste boodschap van de tweede editie van de Week van het maatschappelijk middenveld, een door het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) georganiseerd evenement waarin dit jaar de alarmerende trend van wijdverspreide polarisatie in de samenlevingen van de EU werd besproken.

Meer dan 800 mensen, onder wie vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties, ngo’s en jongerengroepen, alsook belanghebbenden en journalisten, zijn bij het EESC tijdens de van 17 tot en met 20 maart gehouden Week van het maatschappelijk middenveld bijeengekomen om van gedachten te wisselen en te bespreken hoe de cohesie en participatie in gepolariseerde samenlevingen kunnen worden versterkt.

Er zijn in deze Week van het maatschappelijk middenveld 14 vergadersessies gehouden, georganiseerd door leden van de EESC-verbindingsgroep en partners van de Dag van het Europees burgerinitiatief (EBI); ook werd de EESC-prijs voor het maatschappelijk middenveld uitgereikt. De deelnemers hebben een uitgebreid pakket opgesteld van uitvoerbare stappen en essentiële vereisten voor hechtere samenlevingen. Zo achten zij het onder meer zaak om:

• de cohesie te stimuleren via onderwijs en cultuur;
• te zorgen voor betaalbare en duurzame huisvesting;
• de publieke inspraak te vergroten via het EBI;
• werk te maken van een inclusieve rechtvaardige transitie en groene en blauwe groei;
• een robuuste Europese strategie voor het maatschappelijk middenveld te ontwikkelen;
• de steun en financiering voor maatschappelijke organisaties te versterken;
• jongeren te betrekken bij het vormgeven van een sterker, veerkrachtiger Europa;
• innovatie en technologie in het algemeen belang te bevorderen.

Tijdens de slotzitting zei EESC-voorzitter Oliver Röpke: “Nu we aan het eind zijn gekomen van deze tweede editie van de Week van het maatschappelijk middenveld wil ik benadrukken dat de energie, veerkracht en inzet van maatschappelijke actoren uit heel Europa mij zeer inspireren. Tijdens deze week is duidelijk gebleken dat als het maatschappelijk middenveld de handen ineenslaat, we tot oplossingen kunnen komen waarmee we onze democratie versterken, de sociale cohesie bevorderen en we een Europa tot stand kunnen brengen dat echt werkt voor zijn burgers.”

Henna Virkkunen, uitvoerend vicevoorzitter van de Europese Commissie, bevoegd voor Technologische Soevereiniteit, Veiligheid en Democratie, wees erop dat maatschappelijke organisaties een cruciale rol spelen om samenlevingen de weg te wijzen op basis van de Europese kernwaarden.

Victor Negrescu, vicevoorzitter van het Europees Parlement, deed een krachtige oproep tot actie. Hij vroeg maatschappelijke organisaties hun kracht te tonen en te reageren op agressieve retoriek: “We hebben een sterk maatschappelijk middenveld en een echt partnerschap tussen het maatschappelijk middenveld en besluitvormers nodig om samen te bouwen aan een hechte samenleving waarin we het leven van mensen positief beïnvloeden”.

Vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties benadrukten dat maatschappelijke organisaties meer zijn dan dienstverleners; ze vormen een essentieel onderdeel van democratie en participatie. Nataša Vučković, secretaris-generaal van het Servische Centre for Democracy Foundation, zei optimistisch te zijn dat het maatschappelijk middenveld, zowel in de EU als in kandidaat-lidstaten, er in belangrijke mate toe kan bijdragen om de onderliggende oorzaken en de verspreiding van antidemocratische en anti-Europese narratieven te bestrijden, bijvoorbeeld door de Europese Unie doorgrondelijk te maken en ervoor te zorgen dat alle burgers in hun dagelijks leven van de voordelen van de EU profiteren. (at)

De EESC-prijs voor het maatschappelijk middenveld is aan zijn 15e editie toe. Deze prijs is bedoeld ter beloning van projecten waarmee kwesties die voor de EU van groot belang zijn op een creatieve en innovatieve manier worden benaderd.

Naar de prijs kan worden meegedongen door maatschappelijke organisaties die in de Europese Unie officieel geregistreerd zijn en die op lokaal, regionaal, nationaal of Europees niveau actief zijn. Ook kan eraan worden deelgenomen door individuele personen die in de EU woonachtig zijn en door ondernemingen die geregistreerd of werkzaam zijn in de EU, op voorwaarde dat hun projecten een strikt non-profitkarakter hebben.

Alleen projecten die in de EU zijn of worden uitgevoerd komen in aanmerking voor de prijs. Zij moeten reeds zijn geïmplementeerd of nog lopen vóór de uiterste aanmeldingstermijn.

Doel van de prijs is om de aandacht te vestigen op de buitengewone wijze waarop het maatschappelijk middenveld bijdraagt aan het creëren van een Europese identiteit en Europees burgerschap en aan de bevordering van de gemeenschappelijke waarden die de Europese integratie schragen.

Elk jaar wordt een ander thema gekozen. In 2023 stonden projecten op het gebied van geestelijke gezondheid centraal. In 2022 waren er bij wijze van uitzondering twee thema’s: jongeren en Oekraïne. In 2021 werden met de prijs klimaatprojecten ter bevordering van een rechtvaardige transitie bekroond. In 2020 heeft het EESC in plaats van zijn prijs voor het maatschappelijk middenveld eenmalig een prijs voor maatschappelijke solidariteit toegekend, die in het teken stond van de strijd tegen COVID-19. In de jaren daarvoor ging het bij de prijs onder meer om gendergelijkheid en empowerment van vrouwen, Europese identiteiten en cultureel erfgoed, en migratie.

In oktober 2024 heeft het EESC het startschot gegeven voor zijn 15e prijs voor het maatschappelijk middenveld, met als thema de bestrijding van schadelijke polarisatie in de Europese samenleving.

Dit thema is urgenter dan ooit. Tegen de achtergrond van meerdere, elkaar overlappende crises, zoals de COVID-19-pandemie, de Russische oorlog in Oekraïne en de wijdverbreide sociale en economische instabiliteit, is er steeds meer wantrouwen in publieke instellingen en overheden, waardoor schadelijke polarisatie wordt aangewakkerd.

Het maatschappelijk middenveld is van groot belang om dit wantrouwen tegen te gaan en broeihaarden van polarisatie, zowel op het internet als daarbuiten, in de gaten te houden, de sociale cohesie te verbeteren en democratische idealen te ondersteunen. Samen met overheidsinstanties kan het helpen om de liberale democratie te beschermen tegen autoritaire trends.

Daarom heeft het EESC besloten zijn prijs voor het maatschappelijk middenveld dit jaar toe te kennen aan non-profitinitiatieven waarmee op doeltreffende wijze preventieve, vroegtijdige waarschuwings- en (waar nodig) de-escalatiemaatregelen worden getroffen om ervoor zorgen dat de democratische waarden hoog worden gehouden, polarisatie niet schadelijk wordt en eenzijdige narratieven niet leiden tot geweld.

“We leren onze leerlingen dat feiten gecheckt moeten worden, maar ook dat we meningen respectvol moeten bespreken. Echt kritisch denken houdt in dat we eerbied hebben voor een veelvoud aan meningen”, aldus Richard Vaško van de Slowaakse Debatbond (SDA), winnaar van de EESC-prijs voor het maatschappelijk middenveld, die dit jaar in het teken stond van de bestrijding van polarisatie. Richard, die met zijn Critical Thinking Olympiad de eerste prijs won, vertelt over zijn project en waarom het aanleren van kritisch denken van cruciaal belang is in de huidige gepolariseerde wereld vol desinformatie.

Kunt u beschrijven hoe een spel of ronde van de Critical Thinking Olympiad verloopt? Kunt u een voorbeeld geven van een opgave of vraag?

Tijdens de rondes van de Critical Thinking Olympiad die op scholen en op regionaal niveau worden gehouden, krijgen leerlingen één tot twee uur de tijd om een aantal opgaven op te lossen. Daarbij hebben ze volledige toegang tot internet en tot online-instrumenten om feiten te checken. Ze worden getest op mediawijsheid, het opsporen van manipulatie en vooringenomenheid, het interpreteren van gegevens en studies, het vaststellen van logische denkfouten en het formuleren van hun eigen argumenten.

Zo moesten de leerlingen in een recente ronde een betoog schrijven over de vraag of er bewakingscamera’s op school moeten komen om de veiligheid te vergroten — iets waar momenteel veel over te doen is in Slowakije. Bij een andere opgave moesten ze een viraal gegane TikTok-video analyseren waarin een samenzweringstheorie over Taylor Swift werd gepromoot en moesten ze typische kenmerken van samenzweringsdenken aangeven. Bij een derde opgave moesten ze beslissen welke van twee video’s door AI was gegenereerd en welke authentiek was.

Alle eerdere opgaven zijn in het Slowaaks te vinden op www.okm.sk.

Wat probeert u met de Critical Thinking Olympiad te bereiken? Hoe is het idee voor uw project ontstaan?

Ons doel is leerlingen in de leeftijd waarop zij sociale media beginnen te gebruiken en digitale inhoud tot zich beginnen te nemen, de nodige vaardigheden aan te leren om zich op kritische, verantwoordelijke en oplettende wijze in deze ruimte te bewegen. Door middel van regelmatige feedback na elke ronde en via e-learningcursussen die leerlingen als voorbereiding kunnen volgen, leren ze overdraagbare gewoonten aan en krijgen ze de beschikking over instrumenten die ze in het dagelijks leven kunnen toepassen. Uiteindelijk willen we een generatie jongeren grootbrengen die goed geïnformeerd zijn, niet ontvankelijk zijn voor desinformatie en in staat zijn een op feiten gebaseerde, constructieve dialoog te voeren.

We hebben dit project opgezet als reactie op een essentiële lacune in ons onderwijsstelsel: mediawijsheid en kritisch denken krijgen nog altijd veel te weinig aandacht binnen het formele lesprogramma. Meer dan de helft van de Slowaakse leerlingen leert nooit hoe ze kunnen beoordelen of informatie betrouwbaar is. Slechts 16 % van de Slowaakse jongeren controleert regelmatig of media-informatie wel klopt. Daardoor is 56 % van de bevolking geneigd samenzweringstheorieën of regelrechte leugens te geloven. Wij wilden daar verandering in brengen door een schaalbaar en doeltreffend project voor scholen in het hele land op te zetten.

Waarom vindt u het in de huidige context zo belangrijk om kritisch denken te ontwikkelen? Hebben we een kans om de oorlog tegen nepnieuws te winnen?

Nepnieuws heeft altijd wel in de een of andere vorm bestaan, maar we leven nu in een tijdperk van een ongekende overvloed aan informatie. Met sociale media als belangrijkste bron van informatie voor veel jongeren kan iedereen gemakkelijk desinformatie, onjuiste informatie of haatzaaiende uitlatingen verspreiden. In de wereld waarin we leven is het van cruciaal belang geworden dat we leren hoe we dit chaotische informatielandschap moeten filteren en ons er in kunnen bewegen.

Toch zullen we de oorlog tegen nepnieuws nooit volledig “winnen” — het is een bewegend doelwit, dat voortdurend verandert. Maar wat we wel kunnen doen, is jongeren uitrusten met de nodige instrumenten om zich beter in deze omgeving te oriënteren, goede vragen te stellen en na te denken voordat ze iets delen.

Hebt u feedback over uw project ontvangen? Kunt u daar een voorbeeld van geven ?

We verzamelen na elke ronde gedetailleerde feedback en de reacties zijn overweldigend positief. Zo zei 93 % van de leerkrachten van deelnemende leerlingen dat het Olympiad-project helpt om hun leerlingen weerbaarder tegen desinformatie en hoaxes te maken. Bovendien bereikte onze Net Promoter Score — een belangrijke maatstaf voor de tevredenheid van de gebruikers — in de laatste ronde +76, wat als uitstekend wordt beschouwd.

Wat adviseert u andere maatschappelijke organisaties die resultaten met dergelijke activiteiten of programma's willen boeken?

Elk land en elke context is weer anders en lokale organisaties weten het best wat in hun gemeenschap werkt. Maar hier zijn een paar beginselen die voor ons goed hebben uitgepakt:

Het eerste en belangrijkste uitgangspunt is dat we jongeren niet vertellen wat zij moeten denken. Echt kritisch denken houdt in dat we eerbied hebben voor een veelvoud aan meningen. Als leerlingen het gevoel hebben dat hun mening van tafel wordt geveegd of dat zij een mening opgelegd krijgen, haken ze af. We leren hun dat feiten gecheckt moeten worden, maar ook dat we meningen respectvol moeten bespreken.

Ten tweede zijn toegankelijkheid en inclusiviteit van cruciaal belang. Als we niet buiten onze bubbel treden om ook andere scholen dan die van de elite te bereiken, zullen we geen echte impact hebben. Ons programma is gratis, volledig online, laagdrempelig en ook beschikbaar in de taal van onze grootste etnische minderheid. Dit jaar was 53 % van de deelnemers afkomstig uit het middelbaar beroepsonderwijs.

Ten derde is het belangrijk om van meet af aan na te denken over schaalbaarheid en daartoe gebruik te maken van nieuwe technologie. Voor het toekennen van cijfers aan antwoorden op open vragen maken we gebruik van AI, waardoor we een hoogwaardige onderwijservaring kunnen blijven bieden zonder onze toevlucht te moeten nemen tot meerkeuzevragen. Het digitale tijdperk heeft serieuze uitdagingen met zich meegebracht, maar biedt ons ook krachtige instrumenten om deze aan te pakken.

Richard Vaško is sinds zijn twaalfde betrokken bij de Slowaakse Debatbond (SDA). Op de middelbare school won hij de Slowaakse nationale debatcompetitie en hij vertegenwoordigde Slowakije op het wereldkampioenschap debatteren voor scholen. Hij studeerde als beste van zijn klas af in de studie Rechten, politiek en filosofie aan de Universiteit van Warwick, Verenigd Koninkrijk, en volgt nu een onderwijsmaster (richting Kennis, macht en politiek) aan de Universiteit van Cambridge.

Sinds 2021 werkt Richard bij de SDA, waar hij de Critical Thinking Olympiad heeft opgericht en het project nu coördineert. Hij heeft ook samengewerkt met het strategisch communicatieteam (StratCom) van het Slowaakse ministerie van Onderwijs en was voor het Nationaal Instituut voor Onderwijs en Jeugd medeauteur van handboeken over mediawijsheid voor lerarenopleidingen. Hij verricht onderzoek en organiseert een multi-etnische zomerschool voor kansarme kinderen bij het Mathias Bel-instituut, een ngo die zich richt op etnische minderheden en gemarginaliseerde Roma-gemeenschappen in Slowakije.

In een debat met Michael McGrath, commissaris voor Democratie, Justitie, Rechtsstaat en Consumentenbescherming, waarschuwde het EESC voor de aanhoudende inspanningen om degenen die opkomen voor democratie, sociale rechtvaardigheid en grondrechten het zwijgen op te leggen, in diskrediet te brengen en te verzwakken, en verklaarde het zich bereid de krachten met de Commissie te bundelen om het maatschappelijk middenveld in Europa te beschermen en polarisatie te bestrijden.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) zou graag een concrete rol spelen in de toekomstige strategie van de Europese Commissie voor het maatschappelijk middenveld, die wordt opgesteld om de democratie en de ruimte voor het maatschappelijk middenveld te versterken en in de hele EU verdeelde gemeenschappen nader tot elkaar te brengen. Met de toenemende aanvallen op maatschappelijke organisaties en onafhankelijke media doet het EESC er alles aan om tegenwicht te bieden en de fundamenten van een vrije en open samenleving te helpen beschermen.

“Het EESC blijft vastbesloten om het maatschappelijk middenveld te verdedigen, te beschermen en mondiger te maken. Als huis van het Europees maatschappelijk middenveld gaan we niet lijdzaam toekijken. Wij zullen actief tegenwicht bieden aan de pogingen om de ruimte voor het maatschappelijk middenveld te verzwakken. Wij zullen ons sterk maken voor meer steun voor en betere bescherming en meer erkenning van de bijdrage van het maatschappelijk middenveld aan de versterking van onze democratieën”, benadrukte EESC-voorzitter Oliver Röpke tijdens de EESC-zitting van 27 maart.

Tijdens de zitting werd met Michael McGrath, Europees commissaris voor Democratie, Justitie, Rechtsstaat en Consumentenbescherming, een debat op hoog niveau gehouden over het depolariseren van samenlevingen.

De heer Röpke wees erop dat ngo’s en basisbewegingen steeds meer worstelen met democratische achteruitgang, restrictieve wetgeving, lastercampagnes en strategische rechtszaken die bedoeld zijn om afwijkende meningen te smoren en die deel uitmaken van meer algemene pogingen om degenen die opkomen voor democratie, sociale rechtvaardigheid en grondrechten in diskrediet te brengen en te verzwakken.

Onder verwijzing naar de recente beschuldigingen tegen milieu-ngo's door sommige leden van het Europees Parlement noemde de heer Röpke het bijzonder alarmerend dat de aanvallen niet alleen van buiten onze instellingen komen, maar in sommige gevallen ook van binnenuit.

Commissaris McGrath zei dat het EESC bij uitstek in staat is om een zeer waardevolle bijdrage te leveren aan de inspanningen van de Commissie om de democratie te versterken en verdeeldheid in de samenleving aan te pakken. Polarisatie kan volgens hem het beste worden bestreden door Europeanen mondiger te maken en hun het gevoel te geven dat hun belangen behartigd worden: "Als we daarin slagen, lukt het ons ook om onze gemeenschappen, samenlevingen en de EU dichter bij elkaar te brengen. Wat we ook gaan doen, we weten dat de inbreng van maatschappelijke organisaties van cruciaal belang zal blijven.”

De nieuwe EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld, die is aangekondigd in het werkprogramma van de Commissie voor 2025, zal maatschappelijke organisaties en mensenrechtenverdedigers steun en bescherming bieden en een sterkere positie geven.

Tijdens het debat ging de aandacht ook uit naar de belangrijkste bevindingen van de EESC-week van het maatschappelijk middenveld 2025, die plaatsvond onder het motto “Versterking van de cohesie en participatie in gepolariseerde samenlevingen”. Sprekers waren onder meer Brikena Xhomaqi, covoorzitter van de verbindingsgroep, die melding maakte van de belangrijkste eisen die deze week had opgeleverd, Richard Vaško van de Slowaakse Debatbond, winnaar van de prijs voor het maatschappelijk middenveld, en jongerenactivist Kristýna Bulvasová, die de belangrijkste aanbevelingen presenteerde van het jaarlijkse jongerenevenement van het EESC: Jouw Europa, jouw mening! (YEYS).(lm)

Door Antonio García Del Riego, lid van de groep Werkgevers van het EESC

Met de historische uitdagingen van vandaag de dag — de groene transitie, de oorlog aan zijn voordeur en de toenemende wereldwijde concurrentie — bevindt Europa zich op een keerpunt. Om deze uitdagingen het hoofd te bieden is er meer nodig dan beleidsverklaringen, namelijk geld en het vermogen het te mobiliseren, te kanaliseren en te vermenigvuldigen. Kortom, Europa heeft een sterk, concurrerend en autonoom financieel stelsel nodig. Helaas schittert dat door afwezigheid.

Financiering is de bloedsomloop van alle moderne economieën. Voor elke nieuwe fabriek, elektrische auto, uitbreiding van een ziekenhuis of start-up voor schone technologie is iemand nodig die het risico neemt om zo’n project te financieren. En in Europa is die “iemand” vaak een bank. Kleine en middelgrote ondernemingen, die 99 % van de bedrijven in de EU uitmaken, zijn zeer sterk aangewezen op bankkredieten om te groeien, te investeren en te exporteren. Toch lopen juist de instellingen die de kern van ons financiële ecosysteem vormen het risico te worden weggeconcurreerd en onder de regeldruk te bezwijken.

Europa spreekt vaak van “strategische autonomie” op het gebied van energie, defensie en digitale infrastructuur, maar zelden van financiële autonomie. Dat zou wel moeten.

Vandaag de dag is het investeringsbankieren in Europa voor ruim 60 % in handen van slechts vier Amerikaanse banken. De komende Bazel IV-regels zullen volledig worden toegepast in de EU, maar niet in de VS, het VK of Japan. Door deze asymmetrie hebben Europese banken een concurrentienadeel. Als we willen dat Europese banken de dubbele transitie financieren en strategische sectoren ondersteunen, moeten zij op voet van gelijkheid kunnen concurreren.

De kapitaalmarktenunie moet de fase van mooie woorden achter zich laten en een ware eengemaakte markt voor spaargeld en investeringen worden. Daarvoor hebben we slimme, proportionele en faciliterende regelgeving nodig die de stabiliteit en de consument beschermt, maar ook een impuls geeft aan groei en concurrentievermogen. Dat betekent:

• proportionaliteit;
• technologische neutraliteit; en
• resultaatgerichte regels.

Europa kan zich geen naïeve houding veroorloven. In een wereld die steeds meer het stempel draagt van machtspolitiek en economische blokken, staat financiële kracht garant voor soevereiniteit. De Verenigde Staten en China begrijpen dit. Dat moeten wij ook doen.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) zou graag zien dat het werkprogramma van de Europese Commissie voor 2025, dat de wetgevings- en beleidsprioriteiten van de EU bevat, zich richt op economische veerkracht, sociale rechtvaardigheid en duurzaamheid. Tijdens een plenair debat met commissaris voor Economie en Productiviteit Valdis Dombrovskis bevestigde het EESC – dat een cruciale rol speelt bij het opstellen van het werkprogramma – dat het zijn steentje wil bijdragen aan een agenda waarmee urgente problemen kunnen worden aangepakt en tegelijkertijd wordt ingezet op een meer inclusieve en toekomstgerichte Europese Unie.

Het EESC heeft in december 2024 zijn bijdrage aan het werkprogramma van de Commissie “Samen vooruit: Een sterkere, eenvoudigere en snellere Unie” gepresenteerd, waarin het een doortastende aanpak van de economische en geopolitieke uitdagingen van de EU bepleit. Elk jaar tracht het EESC aan de hand van uitgebreide raadplegingen en aanbevelingen nuance aan te brengen in het werkprogramma, zodat de belangen van de Europese burgers en bedrijven zo goed mogelijk worden behartigd.

EESC-voorzitter Oliver Röpke betoonde zich ingenomen met de goede samenwerking met de Europese Commissie. Hij erkende dat de Commissie haar beste beentje voorzet, maar drong aan op een ambitieuzere en inclusievere aanpak. “We blijven ons inzetten voor beleid dat economische stabiliteit, sociale rechtvaardigheid en democratische waarden bevordert”, zo zei Oliver Röpke.

Commissaris Dombrovskis bevestigde dat het werkprogramma van de Commissie voor de komende vijf jaar gericht is op het stimuleren van het economisch concurrentievermogen en de veiligheid. “Maatregelen om de bureaucratisch rompslomp terug te dringen zijn een belangrijke bouwsteen van een concurrerender Europa. Met onze vereenvoudigingsagenda willen we onze economische, sociale, milieu- en veiligheidsdoelstellingen dichterbij brengen – het is niet de bedoeling dat de regels het lastiger maken de doelstellingen te bereiken”, aldus de commissaris.

Kernprioriteiten voor 2025

Economische groei en concurrentievermogen

Het werkprogramma is gericht op structurele hervormingen, het nieuwe meerjarig financieel kader (MFK) en sterkere kapitaalmarkten. Het EESC pleit voor een bredere benadering van economische veerkracht, waarbij de trage groei, de crisis in verband met de kosten van levensonderhoud en de toenemende geopolitieke onzekerheid worden aangepakt.

Niet alleen minder maar ook slimmere regelgeving

Het EESC steunt de toezegging van de Commissie om de administratieve lasten te verminderen, maar waarschuwt dat met de vereenvoudiging van de regelgeving niet mag worden gemorreld aan de sociale bescherming of de milieunormen.

Stimuleren van innovatie en investeringen

Digitale netwerken, AI en kwantumtechnologieën staan centraal in het werkprogramma, dat prioriteit geeft aan het technologische leiderschap van de EU. Het EESC verzoekt de Commissie met klem de voorwaarden te scheppen om de uitstroom van kapitaal te voorkomen en langetermijninvesteringen in Europa te bevorderen.

Een eerlijker en groener Europa

Het werkprogramma richt zich op de aanpak van uitdagingen zoals het tekort aan vaardigheden, voedselzekerheid en duurzame financiering, om zo de sociale en ecologische duurzaamheid te versterken. Het EESC onderstreept het belang van beleid ter bevordering van de sociale cohesie en een rechtvaardige digitale transitie.

Voorbereiding op uitbreidingen en de toekomst

Nu de EU zich opmaakt voor een mogelijke uitbreiding na 2028 zijn in het werkprogramma plannen voor financiële en politieke stabiliteit opgenomen. Om ervoor te zorgen dat het beleid tegemoetkomt aan de behoeften van alle Europeanen dringt het EESC erop aan dat het standpunt van het maatschappelijk middenveld in aanmerking wordt genomen. (tk)