De elektriciteitsmarkt van de EU moet worden hervormd

Uit een door het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) georganiseerd debat kwam naar voren dat het van cruciaal belang is de Europese elektriciteitsmarkt aan te passen om de zwakke punten hiervan en de grote afhankelijkheid van gas weg te nemen, zodat de consumenten en bedrijven in de EU eindelijk over betrouwbare en betaalbare energie kunnen beschikken.

De huidige elektriciteitsmarkt van de EU moet worden hervormd. Aanpassingen zijn nodig om de drie basisdoelstellingen van een duurzaam energiesysteem te verwezenlijken: voorzieningszekerheid, betaalbare kosten en prijzen en klimaatneutraliteit.

Dit is de belangrijkste conclusie van het debat dat de afdeling Vervoer, Energie, Infrastructuur en Informatiemaatschappij (TEN) op 12 april 2023 in Brussel heeft gehouden en waaraan vertegenwoordigers van zowel de publieke als de particuliere sector hebben deelgenomen.

Uit het verslag over 2022 van het Europees Agentschap voor de samenwerking tussen energieregulators (ACER) over de opzet van de groothandelsmarkt voor elektriciteit van de EU blijkt dat de huidige energiemarkt in de EU zwak is omdat deze afhankelijk is van gas, waardoor de recente stijging van de gasprijzen tot een enorme stijging van de energieprijzen heeft geleid.

Het is belangrijk om op lange termijn geen nieuwe afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te creëren ter compensatie van de geleidelijke onafhankelijkheid van de Russische gas- en olielevering aldus TEN-voorzitter Baiba Miltoviča. De overgang naar een schoner en duurzamer energiesysteem moet de prioriteit blijven. Tegelijkertijd is diversificatie van de energievoorziening van cruciaal belang voor een snelle en doeltreffende reactie op de crisis.

Naar een nieuwe elektriciteitsmarkt in de EU

Sinds de goedkeuring van het REPowerEU-plan in 2022 heeft het EESC een aantal aanbevelingen aangenomen waarin wordt aangedrongen op beter geïntegreerde energiemarkten die concrete voordelen opleveren. Volgens het Comité moeten de energiemarkten na de crisis gericht zijn op innovatie en concurrentie, met passende marktregels en een sterker gelijk speelveld. De opzet van de markt moet worden aangepast aan de gangbare hernieuwbare energiebronnen en de noodzakelijke voorwaarden scheppen voor bedrijven en nieuwe participatiemogelijkheden voor burgers.

Om de energiemarkt van de EU veerkrachtiger te maken, publiceerde de Europese Commissie in maart 2023 een voorstel om de opzet van de elektriciteitsmarkt te hervormen. Doel van het document is hernieuwbare energie te stimuleren, consumenten beter te beschermen en het concurrentievermogen van de industrie te vergroten. Christof Lessenich, van het directoraat-generaal Energie van de Europese Commissie (ENER), benadrukte dat het hervormingsvoorstel de crisiservaring weerspiegelt en mede is gebaseerd op het brede raadplegingsproces.

Het EESC draagt bij aan het debat over de opzet van de toekomstige markt met zijn advies over de hervorming van de elektriciteitsmarkt, dat momenteel wordt opgesteld door Jan Dirx en Christophe Quarez. Alle volgende conclusies en aanbevelingen van het debat zullen worden meegenomen in dit advies, dat tijdens de zitting van juni zal worden goedgekeurd.

Opzet van de toekomstige elektriciteitsmarkt van de EU

Volgens de heer Dirx is de huidige elektriciteitsmarkt niet in staat de prijzen voor consumenten en bedrijven te beheersen en worden de risico’s afgewenteld op de consument: “We moeten een aanpak vinden die energiearmoede voorkomt. Energie moet niet worden beschouwd als een economisch goed, maar als een openbaar nut, dat een van de hoekstenen van het economische en sociale stelsel van de EU is. Er moeten regels en voorwaarden worden gecreëerd om energie betrouwbaar en betaalbaar te maken.”

De heer Quarez benadrukte dat het belangrijk is aandacht te schenken aan een rechtvaardige toegang tot energie en rekening te houden met de publieke opinie, aangezien de crisis van de energieprijzen de Europese burgers treft en hen kwetsbaarder maakt voor populisme: “We moeten de beloften van de liberalisering van de energiemarkten van de jaren ‘90 nakomen: we moeten eerlijke prijzen hebben, er staat immers een openbare dienst op het spel, en we moeten ons bewust zijn van de publieke opinie en begrijpelijk zijn voor de consumenten, wat neerkomt op lagere prijzen.”

Albert Riera Muniesa, van het Spaanse ministerie voor Ecologische Transitie en Demografische Uitdagingen, wees erop dat de huidige problemen van de energiemarkt verband houden met het gebrek aan langetermijncontracten, wat leidt tot armere huishoudens, een industrie die aan concurrentievermogen inboet en inflatie, wat op zijn beurt weer tot problemen in de bancaire sector leidt. Een voorstel van het komende Spaanse voorzitterschap van de Raad van de EU luidt dat korte- en langetermijncontracten voor zowel elektriciteit als capaciteit worden gecombineerd om investeringen in hernieuwbare energie te stimuleren.

Federico Benito Dona, vertegenwoordiger van de European Steel Association (Eurofer), zei dat de gevolgen van de crisis voor de energieprijzen het concurrentievermogen van de industrie ernstig hebben aangetast. De productiekosten van energie voor staalproducenten zijn in de EU met 47 % gestegen, tegenover 22 % voor andere internationale concurrenten. Hij voegde daaraan toe dat de bescherming van het internationale concurrentievermogen ten aanzien van energieprijzen en -kosten niet in de EU-wetgeving is opgenomen.

Peter Boerma, energieadviseur, benadrukte dat in de huidige opzet van de markt de laatste contribuant die aan de vraag moet voldoen — en die de hoogste kosten draagt — de prijs bepaalt. Dit heeft tot hoge prijzen geleid. Hij concludeerde dat er momenteel een gebrek is aan sturing en controle over de prijsstelling en dat één voorstel om een stabielere en meer voorspelbare energiemarkt tot stand te brengen de oprichting van een overheidsfaciliteit is waarbij het toezicht in handen blijft van de overheid, terwijl tegelijkertijd de marktvrijheid wordt gewaarborgd.