Op 17 en 18 oktober heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) zijn belangrijkste jaarlijkse communicatie-evenement “Connecting EU” gehouden, waar communicatoren van maatschappelijke organisaties bijeenkomen. Onder de titel “Een bastion van democratie: journalistiek helpen overleven en floreren" richtte het seminar zich dit jaar op de huidige situatie van de media en hun plaats in de samenleving. Tijdens het seminar werd erop gewezen dat journalisten steeds meer onder druk staan van regeringen en particuliere belangen die de mediavrijheid beknotten Naast de bekende obstakels worden zij nu geconfronteerd met de opkomst van generatieve AI, die, ondanks de voordelen ervan, de economische grondslagen van de journalistiek bedreigt.

"Wat is waarheid? Deze eeuwenoude vraag is weer actueel met AI, gelet op het nepnieuws, samenzweringstheorieën en autoritaire regimes, die alle systematisch een weloverwogen debat, nauwkeurigheid en respectvolle discussie ondermijnen. Het is hoog tijd dat we bijeenkomen om te zoeken naar vragen en antwoorden die ons binnen de EU verenigen”, aldus de voorzitter van het EESC, Oliver Röpke.

“Weinigen hadden 20 jaar geleden kunnen voorspellen dat in 2024 de meesten van ons niet langer de ochtendkrant zouden lezen bij de koffie, maar het nieuws op hun telefoon via nieuwssites en steeds meer ook via sociale media tot zich zouden nemen”, zei Aurel Laurențiu Plosceanu, vicevoorzitter van het EESC voor communicatie. “Maar achter nieuwe uitdagingen blijven oude uitdagingen schuilgaan.” Journalisten vechten nog steeds tegen hun oude vijanden: censuur, ondoorzichtig eigendom van de media, onvoldoende financiering en beperkende mediawetten, om er maar een paar te noemen.”

Ricardo Gutiérrez, secretaris-generaal van de Europese Federatie van Journalisten, benadrukte dat het werk van journalisten moet worden behandeld als een “openbare dienst” of “publiek goed” dat wordt bedreigd door economische uitdagingen, intimiderende rechtszaken (SLAPP’s) en direct geweld (14 journalisten vermoord in de EU sinds 2015).

“Journalistiek wordt een gevaarlijker beroep dan ooit”, aldus Jerzy Pomianowski, uitvoerend directeur van het Europees Fonds voor Democratie, onder verwijzing naar de vervolging van journalisten in Belarus. Andrey Gnyot, een Belarussische cineast, activist en journalist die huisarrest heeft in Belgrado en dreigt te worden uitgeleverd, deelde in zijn videoboodschap mee dat "de poging om de waarheid en het fatsoen met grof geweld te vernietigen" de grootste bedreiging voor de journalistiek vormt.” Ook de Belarussische journalist Hanna Liubakova, bij verstek veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf, merkte op dat er in Belarus 33 journalisten gevangen zitten en dat zelfs een abonnement op haar socialemediakanaal kan leiden tot gevangenisstraf.

Dr. Alexandra Borchardt, senior journalist, onafhankelijk adviseur, media-onderzoeker en hoofdauteur van het EBU-rapport “Trusted Journalism in the Age of Generative AI”, maakte wat zij noemde de “provocerende” opmerking dat “journalistiek en generatieve AI op gespannen voet staan met elkaar omdat journalistiek over feiten gaat en generatieve AI op kansberekening is gebaseerd, dus niet over feiten gaat”. Daarom moet AI op feiten worden gecontroleerd,” zei ze in haar thematoespraak “Trusted Information in the Age of Generative AI”.

Mevrouw Borchardt waarschuwde de media voor een “digitale kloof”, waarbij een deel van de samenleving het tijdperk van AI omarmt en de rest zich hiertegen verzet. Als de media zich niet aanpassen, dreigen ze het onderspit te delven in de strijd om AI te gebruiken om te moderniseren en om het publiek te bereiken. Eén van de uitdagingen voor de media als gevolg van generatieve AI is het verlies van zichtbaarheid voor journalisten in een op AI gebaseerd bedrijfsmodel en het gebrek aan controle over inhoud.

De overdaad aan informatie die AI massaal kan produceren, kan leiden tot overbelasting van het publiek. “Willen jongeren nog journalist worden als ze moeten concurreren met AI?” vroeg mevrouw Borchardt. (ll)

In dit nummer:

• Sandra Parthie: AI “made in Europe”: we kunnen het wel, maar we zijn er nog niet
• Alexandra Borchardt: Betrouwbare journalistiek in het tijdperk van generatieve AI
• Lukaš Diko: Het vermoorden van journalisten zal de waarheid niet tot zwijgen brengen
• Daphne Caruana Galizia-prijs voor journalistiek – Aanmoediging van journalistieke uitmuntendheid

Het Connecting EU-seminar van dit jaar werd georganiseerd met steun van de Daphne Caruana Galizia-prijs voor journalistiek. Deze prijs wordt jaarlijks in oktober uitgereikt door het Europees Parlement en bekroont moedige onderzoeksjournalistiek. Lees meer over de prijs en de prijsuitreiking op 23 oktober!

In een notendop

De Daphne Caruana Galizia-prijs voor journalistiek werd in 2021 in het leven geroepen als eerbetoon aan de gelijknamige Maltese journaliste en blogger die in 2017 werd vermoord. De award wordt jaarlijks toegekend voor uitzonderlijke journalistieke prestaties die de kernwaarden en -beginselen van de Europese Unie weerspiegelen, zoals vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en mensenrechten.

De winnaar van de editie 2024 zal worden bekendgemaakt tijdens de prijsuitreiking die op 23 oktober om 18 uur plaatsvindt in het Europees Parlement (EP) in Straatsburg. U kunt het evenement hier live volgen. Een onafhankelijke jury, bestaande uit journalisten en communicatiedeskundigen uit de hele EU, heeft 13 inzendingen geselecteerd.

Na een woord van welkom van de voor de prijs verantwoordelijke vicevoorzitter van het EP, Pina Picierno, gaat het woord naar EP-voorzitter Roberta Metsola voor haar openingstoespraak. Vervolgens geeft een jurylid een korte toelichting bij de prijs, waarna de prijs aan de winnaar wordt overhandigd door een vertegenwoordiger van de winnaars van vorig jaar.

Terugblik

In de eerste editie (2021) ging de prijs naar “The Pegasus Project”, gecoördineerd door het journalistennetwerk Forbidden Stories. In 2022 werden Clément Di Roma en Carol Valade bekroond voor hun documentaire “The Central African Republic under Russian Influence”. In 2023 werd de prijs toegekend voor gezamenlijk onderzoek naar de migrantenschipbreuk voor de kust van Pylos, gevoerd door het Griekse onderzoekscentrum Solomon in samenwerking met Forensis, de Duitse publieke omroep StrgF/ARD en de Britse krant The Guardian.

Persseminar

Voorafgaand aan de prijsuitreiking houdt de afdeling Mediadiensten van het Europees Parlement een persseminar over “bescherming van de mediavrijheid” (23 oktober, 15 uur). Ongeveer 65 journalisten worden verwacht voor inspirerende toespraken en discussies (in aanwezigheid van Matthew Caruana Galizia, journalist en zoon van Daphne Caruana Galizia)

waar journalisten zullen getuigen over de bedreigingen waarmee zij tijdens het werk zijn geconfronteerd. Een van hen is Stefania Battistini, een Italiaanse journaliste die recent op de Russische opsporingslijst is gezet vanwege een verslag over de oorlog in Oekraïne. U kunt het seminarhier via webstream volgen.

Een van de sprekers tijdens het panel over onderzoeksjournalistiek van Connecting EU 2024 was Lukáš Diko, directeur van het Ján Kuciak Investigative Centre. Hij sprak met ons over het werk van onderzoeksjournalisten in het huidige Slowakije, waar de aanvankelijke steun voor een vrije pers en de strijd tegen corruptie na de moord op Ján Kuciak plaatsmaakten voor een gebrek aan vertrouwen in onafhankelijke media en een vijandige sfeer jegens journalisten.

1.  De moord op uw collega Ján Kuciak, de eerste moord op een journalist in Slowakije sinds de onafhankelijkheid, heeft niet alleen in uw land, maar ook in de EU een schokgolf teweeggebracht. Wat is het laatste nieuws over de rechtszaak tegen de daders?

Het is zesenhalf jaar geleden dat Ján Kuciak en zijn verloofde Martina Kušnírová werden vermoord vanwege Jáns onderzoekswerk. Desondanks loopt het onderzoek nog en kan het nog langer duren. Op dit moment zijn de moordenaar, zijn chauffeur en de tussenpersoon veroordeeld tot lange gevangenisstraffen. In de processen tegen het vermeende meesterbrein, zakenman Marian Kočner, en zijn naaste medewerkster Alena Zsuzsová, die volgens het onderzoek opdracht gaf tot de moord, wordt echter nog gewacht op beslissingen in hoger beroep van het Hooggerechtshof. Zsuzsová werd door de rechter in eerste aanleg veroordeeld, terwijl Kočner werd vrijgesproken. Een nieuw proces is ook mogelijk, afhankelijk van het komende besluit. Kočner en Zsuzsová hadden beiden al lange tijd in de gevangenis gezeten voor andere misdaden. In het Ján Kuciak Investigative Center (ICJK) hebben we het proces op de voet gevolgd, omdat een van onze belangrijkste doelen is om de nalatenschap van Jan te behouden door zijn onderzoekswerk voort te zetten.

2. Wat is er, na de eerste schok en protesten tegen de moorden die hebben geleid tot het aftreden van de toenmalige premier Robert Fico, volgens u veranderd in de publieke opinie zodat de heer Fico weer aan de macht kon komen?

Na de moord op Ján en Martina in 2018 was de hele samenleving geschokt. Slowakije maakte de grootste volksprotesten mee sinds de Fluwelen Revolutie van 1989, die tot de val van het communisme had geleid. De protesten leidden tot het aftreden van premier Robert Fico en minister van Binnenlandse Zaken Robert Kaliňák. De mensen steunden journalisten, iedereen wilde een onderzoeksjournalist zijn en mensen maakten zich druk om corruptie. Profiterend van deze stemming won de oppositie de verkiezingen in 2020 met een anticorruptieagenda. Maar kort daarna kwam de COVID-19-pandemie met al haar problemen, wanbeheer en politieke onrust. Als ervaren politicus heeft Robert Fico munt geslagen uit de antivaccinatieprotesten, die hem de wind in de zeilen gaven. Toen de oorlog in Oekraïne uitbrak, heeft hij ook zijn pro-Russische discours opgevoerd, waardoor zijn partij, Smer, opnieuw steun kon verzamelen. Slowakije is bijzonder kwetsbaar voor propaganda en hoaxes, en deze factoren hebben ertoe bijgedragen dat Robert Fico en zijn partij de verkiezingen van 2023 hebben gewonnen.

3. Hoe gevaarlijk is het om nu een onderzoeksjournalist in Slowakije te zijn? Met welke nieuwe bedreigingen wordt u geconfronteerd bij uw werk?

De afgelopen jaren zijn in de EU-lidstaten vier onderzoeksjournalisten vermoord: Daphne Caruana Galizia in Malta in 2017, Ján Kuciak in Slowakije in 2018, Giorgos Karaivaz in Griekenland in 2021 en Peter R. de Vries in Nederland in 2021. Onderzoeksjournalist zijn in Europa is gevaarlijk geworden. Maar we kunnen ook stellen dat de moord op een journalist de waarheid niet het zwijgen zal opleggen en dat de waarheid aan het licht zal komen. Dat hebben we in al die landen gezien.

Ondanks deze afschuwelijke moorden stijgt het aantal verbale of onlineaanvallen tegen journalisten in Slowakije nog steeds, vaak opgehitst door politici, onder wie de premier, en vaak aanzettend tot pesterijen en lastercampagnes tegen journalisten. Deze vijandige sfeer tegen journalisten en onafhankelijke media leidt tot andere acties tegen hen. De laatste tijd is het aantal SLAPP’s gestegen, waarbij premier Fico bijvoorbeeld de hoofdredacteur van Aktuality.sk heeft aangeklaagd voor het gebruik van zijn foto op de omslag van een boek. De meest recente zaak betrof het misbruik van rechtshandhaving om journalisten te intimideren, wat een van onze collega’s bij ICJK overkwam. Al deze aanvallen leiden ertoe dat het vertrouwen van het publiek in de onafhankelijke media wordt ondermijnd en dat er een algehele vijandige sfeer jegens journalisten ontstaat. Als gevolg daarvan neemt het aantal onderzoeksjournalisten in het land af, en weinig jongeren ambiëren het om onderzoeksjournalist te worden. Positief is dat we bij ICJK het project Safe.journalism.sk hebben opgestart, dat training in persoonlijke en digitale veiligheid voor journalisten biedt, evenals juridische en psychosociale hulp aan journalisten die worden bedreigd en aangevallen.

Lukáš Diko is hoofdredacteur en voorzitter van het Ján Kuciak-onderzoekscentrum (ICJK). Lukáš is onderzoeksjournalist en een prominent figuur in de media, waarin hij al ruim 20 jaar werkzaam is. Hij was directeur nieuws, sport en publieke zaken van de Slowaakse publieke omroep RTVS. Lukáš is ook medeauteur van de in 2011 goedgekeurde gedragscode van Slowaakse journalisten.

door Alain Coheur

Gezondheid is een fundamentele pijler van de weerbaarheid en welvaart van de EU. Het is geen onderwerp in de marge, maar een belangrijk thema voor elke Europese burger, aangezien we allemaal wel eens een beroep doen op onze zorgstelsels. Tijdens de COVID-pandemie stond gezondheid in het middelpunt van de belangstelling. Ursula von der Leyen had als Commissievoorzitter de mogelijkheid om van gezondheid een essentieel onderdeel van alle andere beleidsterreinen te maken door transversale integratie van gezondheidsbeleid te bevorderen, maar helaas heeft zij deze unieke kans aan zich voorbij laten gaan.

Het is zaak om sectoraal hokjesdenken achter ons te laten en een coherenter, samenhangender en inclusiever Europees model te ontwikkelen ter ondersteuning van een rechtvaardige transitie waarbij mensen niet aan hun lot worden overgelaten. We moeten alle belanghebbenden samenbrengen, de sociale dialoog versterken en het maatschappelijk middenveld inspraak geven in de verschillende fases, van beleidsontwikkeling tot -uitvoering en -evaluatie.

Het EESC pleit voor een Europees vlaggenschipinitiatief op gezondheidsgebied: een krachtenbundelend initiatief dat stoelt op Europese solidariteit om onze gezondheidszorgstelsels te versterken, ongelijkheid op gezondheidsgebied te bestrijden en de burgers tegen toekomstige crises te beschermen. Centraal bij dit alomvattende initiatief staan onder meer de volgende aspecten:

• De Europese gezondheids- en zorggarantie: een belofte aan elke Europese burger om rechtvaardige en universele toegang tot kwaliteitsvolle zorg te garanderen.
• De One Health-benadering: de gezondheid van de mens is onlosmakelijk verbonden met die van dieren, planten en het milieu. Klimaatverandering, pandemieën en biodiversiteitsverlies zijn allemaal bedreigingen die ons dwingen tot een holistische aanpak.
• Modernisering van onze zorgstelsels door gebruik te maken van digitale instrumenten en artificiële intelligentie, waarbij absoluut moet worden gezorgd voor cyberbeveiliging en het verbeteren van de digitale vaardigheden van zowel burgers als gezondheidswerkers.
• Strategische sociale en gezondheidsinvesteringen. Investeren in gezondheid heeft een positief effect op het welzijn van de burgers en op het concurrentievermogen van Europa.
• Het waarborgen van de toegang tot geneesmiddelen en het opbouwen van een innovatieve en concurrerende EU-industrie; bij de ontwikkeling daarvan moeten de gezondheid en het algemeen belang vooropstaan en moeten we minder afhankelijk worden van mondiale toeleveringsketens. Produceren op Europese bodem is essentieel om onze soevereiniteit op gezondheidsgebied te waarborgen.
• Er moet worden gegarandeerd dat goed opgeleide en goed betaalde gezondheidswerkers in voldoende getale aanwezig zijn, door aantrekkelijke werkomstandigheden te creëren, te investeren in opleiding, verrijkende carrières mogelijk te maken en gezondheidswerkers voortdurend te ondersteunen.
• Versterking van het beleid voor gezondheid en veiligheid op het werk, met name door middel van arbeidsgeneeskunde, programma’s voor medische checks in de werkomgeving en bescherming van werknemers tegen kankerverwekkende en mutagene stoffen.
• In het kader van de bestrijding van ongelijkheid op gezondheidsgebied, waarvoor meerdere oorzaken zijn aan te wijzen, moet de aanpak van niet-overdraagbare ziekten en van zeldzame ziekten prioriteit krijgen.

Door Alexandra Borchardt

Je zou provocerend kunnen zeggen dat journalistiek en generatieve AI tegenstrijdig zijn. Journalistiek gaat over feiten, terwijl AI waarschijnlijkheden berekent. Of is het misschien helemaal prima als journalisten de gaten in een verhaal opvullen met iets dat gewoon plausibel klinkt? Want dat is precies hoe generatieve AI werkt. Toch biedt AI enorm veel mogelijkheden om de journalistiek te verrijken. AI kan worden gebruikt bij het brainstormen, het bedenken van interviewvragen of krantenkoppen en kan worden ingezet in de datajournalistiek en snelle documentanalyse. AI is ook niet gebonden aan specifieke formaten en talen. Het kan teksten omzetten in video’s, podcasts en visuals, content transcriberen, vertalen, visualiseren en toegankelijk maken in chatformaten. Dit alles kan helpen om mensen te bereiken die er voorheen bekaaid afkwamen, zoals hyperlokale doelgroepen, mensen met lees- of begripsproblemen of andere handicaps, of mensen die gewoonweg niet geïnteresseerd zijn in traditionele vormen van berichtgeving. Zoals Ezra Eeman, directeur Strategie en Innovatie bij de Nederlandse publieke omroep (NPO), het verwoordt: “Dankzij generatieve AI kunnen we onze publieke opdracht beter vervullen. AI maakt ons werk interactiever, toegankelijker en creatiever. Met AI kunnen we ons publiek bereiken met meer content.”

Hoewel sommigen in de mediasector euforisch zijn over de veelbelovende mogelijkheden van generatieve AI, brengt deze technologie wel aanzienlijke risico’s met zich mee. De twee belangrijkste zijn het algemene verlies aan vertrouwen in de berichtgeving en de verdere erosie of zelfs het wegvallen van journalistieke bedrijfsmodellen. Zoals eerder gezegd, zijn “hallucinaties” – de neiging van generatieve AI om antwoorden te verzinnen die het met heel echt lijkende feiten en bronnen onderbouwt – inherent aan deze technologie en geen bug. Het probleem gaat zelfs nog dieper. Omdat iedereen met generatieve AI binnen enkele minuten allerlei soorten content kan maken, inclusief deepfakes, bestaat het gevaar dat het publiek helemaal geen content meer vertrouwt. Bij trainingen in mediageletterdheid wordt nu al aangeraden om voorzichtig om te gaan met content op het internet. Deze gezonde scepsis zou kunnen omslaan in compleet wantrouwen als nepcontent welig tiert. Het is nog onduidelijk of traditionele media van hun rol als wegwijzers in deze wirwar van informatie zullen kunnen profiteren, of dat alle media als onbetrouwbaar zullen worden ervaren.

De vloedgolf aan met generatieve AI verwerkte zoekopdrachten maakt de ramp nog groter omdat de journalistiek hierdoor steeds onzichtbaarder dreigt te worden. Terwijl een Google-zoekopdracht in het verleden resulteerde in een aantal links naar overwegend betrouwbare mediakanalen, worden de zoekresultaten nu steeds vaker gegenereerd door AI. Gebruikers krijgen onmiddellijk een antwoord in tekstvorm en hoeven niet meer verder op onderzoek te gaan. Het is geen wonder dat er paniek uitbreekt bij de mediabonzen. Velen van hen zetten nu in op het gebruik van AI om de efficiëntie te verhogen, wat het probleem natuurlijk niet oplost. Juist nu moet er meer geïnvesteerd worden in kwaliteitsjournalistiek om het publiek het verschil te laten zien tussen willekeurige content enerzijds en goed onderzochte, waarheidsgetrouwe en betrouwbare journalistiek anderzijds.

Er is behoefte aan een ethische benadering van het gebruik van AI in de media. Allereerst hebben mediaorganisaties een AI-strategie nodig: welke toegevoegde waarde kan de technologie hebben voor de publieke dienstverlening? Middelen moeten worden besteed aan datgene wat echt wenselijk is – zonder uit het oog te verliezen dat AI aanzienlijke milieu- en maatschappelijke kosten met zich meebrengt. Het zou ook altijd een optie moeten zijn om het zonder AI te doen. Mediabedrijven moeten ook hun macht en invloed aanwenden bij de aankoop van producten, bij het lobbyen voor regelgeving en bij hun deelname aan debatten over auteursrecht en gegevensbescherming. Er staat veel op het spel. Het is absoluut noodzakelijk dat elk bedrijf de producten die het gebruikt regelmatig controleert op vooroordelen en stereotypen om verdere schade te voorkomen. Tot slot is het gevaarlijk om op eigen houtje te werk te gaan in deze snel veranderende omgeving waar elke dag nieuwe producten worden uitgebracht. Deelnemen aan en stimuleren van samenwerking binnen de sector en tussen de sector en de technologiebedrijven is essentieel om een verantwoorde koers te kunnen varen.

Het lijdt echter geen twijfel dat generatieve AI de media sterker afhankelijk zal maken van de bigtechs. Hoe meer techbedrijven AI-tools integreren in toepassingen die mensen dagelijks gebruiken, hoe minder controle mediabedrijven zullen hebben over praktijken, processen en producten. Hun ethische richtlijnen zouden dan slechts een kleine voetnoot kunnen zijn bij beslissingen die elders al lang zijn genomen.

Tegen deze achtergrond komt de volgende hypothese misschien als een verrassing: De journalistiek van morgen kan sterk lijken op die van gisteren – en hopelijk zal ze beter zijn. Maar een deel van de journalistiek van vandaag zal verdwijnen. Zoals altijd zal het gaan over feiten, verrassingen, het vertellen van verhalen en het ter verantwoording roepen van de machtigen. Over het opbouwen van stabiele, loyale en op vertrouwen gebaseerde relaties met het publiek door begeleiding te bieden, gesprekken op gang te brengen en gemeenschappen te ondersteunen. In een wereld die beheerst wordt door kunstmatige inhoud zal wat echte mensen zeggen, denken en voelen bijzonder waardevol zijn. En dit is precies wat journalisten heel goed kunnen overbrengen. AI kan de journalistiek echter helpen om veel dingen beter te doen: individuen en groepen voorzien van informatie die inspeelt op hun behoeften en levenssituatie, door inclusiever en lokaler te worden, verrijkt met gegevens op manieren die voorheen onbetaalbaar waren. Anne Lagercrantz, adjunct-directeur van de Zweedse televisie, zei hierover: “Artificiële intelligentie zal de journalistiek fundamenteel veranderen, maar hopelijk niet onze rol in de maatschappij. We moeten werken aan de geloofwaardigheid van de media-industrie. We moeten veilige ruimtes creëren waar informatie betrouwbaar is.” Tot slot kunnen we concluderen dat het AI-tijdperk niet de journalistiek op zich bedreigt, maar eerder de bedrijfsmodellen van de sector.

Deze tekst is gebaseerd op het gratis te downloaden rapport Trusted Journalism in the Age of Generative AI dat in 2024 door de European Broadcasting Union is gepubliceerd. Tekst en research door dr. Alexandra Borchardt, Kati Bremme, dr. Felix Simon en Olle Zachrison.