“We leren onze leerlingen dat feiten gecheckt moeten worden, maar ook dat we meningen respectvol moeten bespreken. Echt kritisch denken houdt in dat we eerbied hebben voor een veelvoud aan meningen”, aldus Richard Vaško van de Slowaakse Debatbond (SDA), winnaar van de EESC-prijs voor het maatschappelijk middenveld, die dit jaar in het teken stond van de bestrijding van polarisatie. Richard, die met zijn Critical Thinking Olympiad de eerste prijs won, vertelt over zijn project en waarom het aanleren van kritisch denken van cruciaal belang is in de huidige gepolariseerde wereld vol desinformatie.

Kunt u beschrijven hoe een spel of ronde van de Critical Thinking Olympiad verloopt? Kunt u een voorbeeld geven van een opgave of vraag?

Tijdens de rondes van de Critical Thinking Olympiad die op scholen en op regionaal niveau worden gehouden, krijgen leerlingen één tot twee uur de tijd om een aantal opgaven op te lossen. Daarbij hebben ze volledige toegang tot internet en tot online-instrumenten om feiten te checken. Ze worden getest op mediawijsheid, het opsporen van manipulatie en vooringenomenheid, het interpreteren van gegevens en studies, het vaststellen van logische denkfouten en het formuleren van hun eigen argumenten.

Zo moesten de leerlingen in een recente ronde een betoog schrijven over de vraag of er bewakingscamera’s op school moeten komen om de veiligheid te vergroten — iets waar momenteel veel over te doen is in Slowakije. Bij een andere opgave moesten ze een viraal gegane TikTok-video analyseren waarin een samenzweringstheorie over Taylor Swift werd gepromoot en moesten ze typische kenmerken van samenzweringsdenken aangeven. Bij een derde opgave moesten ze beslissen welke van twee video’s door AI was gegenereerd en welke authentiek was.

Alle eerdere opgaven zijn in het Slowaaks te vinden op www.okm.sk.

Wat probeert u met de Critical Thinking Olympiad te bereiken? Hoe is het idee voor uw project ontstaan?

Ons doel is leerlingen in de leeftijd waarop zij sociale media beginnen te gebruiken en digitale inhoud tot zich beginnen te nemen, de nodige vaardigheden aan te leren om zich op kritische, verantwoordelijke en oplettende wijze in deze ruimte te bewegen. Door middel van regelmatige feedback na elke ronde en via e-learningcursussen die leerlingen als voorbereiding kunnen volgen, leren ze overdraagbare gewoonten aan en krijgen ze de beschikking over instrumenten die ze in het dagelijks leven kunnen toepassen. Uiteindelijk willen we een generatie jongeren grootbrengen die goed geïnformeerd zijn, niet ontvankelijk zijn voor desinformatie en in staat zijn een op feiten gebaseerde, constructieve dialoog te voeren.

We hebben dit project opgezet als reactie op een essentiële lacune in ons onderwijsstelsel: mediawijsheid en kritisch denken krijgen nog altijd veel te weinig aandacht binnen het formele lesprogramma. Meer dan de helft van de Slowaakse leerlingen leert nooit hoe ze kunnen beoordelen of informatie betrouwbaar is. Slechts 16 % van de Slowaakse jongeren controleert regelmatig of media-informatie wel klopt. Daardoor is 56 % van de bevolking geneigd samenzweringstheorieën of regelrechte leugens te geloven. Wij wilden daar verandering in brengen door een schaalbaar en doeltreffend project voor scholen in het hele land op te zetten.

Waarom vindt u het in de huidige context zo belangrijk om kritisch denken te ontwikkelen? Hebben we een kans om de oorlog tegen nepnieuws te winnen?

Nepnieuws heeft altijd wel in de een of andere vorm bestaan, maar we leven nu in een tijdperk van een ongekende overvloed aan informatie. Met sociale media als belangrijkste bron van informatie voor veel jongeren kan iedereen gemakkelijk desinformatie, onjuiste informatie of haatzaaiende uitlatingen verspreiden. In de wereld waarin we leven is het van cruciaal belang geworden dat we leren hoe we dit chaotische informatielandschap moeten filteren en ons er in kunnen bewegen.

Toch zullen we de oorlog tegen nepnieuws nooit volledig “winnen” — het is een bewegend doelwit, dat voortdurend verandert. Maar wat we wel kunnen doen, is jongeren uitrusten met de nodige instrumenten om zich beter in deze omgeving te oriënteren, goede vragen te stellen en na te denken voordat ze iets delen.

Hebt u feedback over uw project ontvangen? Kunt u daar een voorbeeld van geven ?

We verzamelen na elke ronde gedetailleerde feedback en de reacties zijn overweldigend positief. Zo zei 93 % van de leerkrachten van deelnemende leerlingen dat het Olympiad-project helpt om hun leerlingen weerbaarder tegen desinformatie en hoaxes te maken. Bovendien bereikte onze Net Promoter Score — een belangrijke maatstaf voor de tevredenheid van de gebruikers — in de laatste ronde +76, wat als uitstekend wordt beschouwd.

Wat adviseert u andere maatschappelijke organisaties die resultaten met dergelijke activiteiten of programma's willen boeken?

Elk land en elke context is weer anders en lokale organisaties weten het best wat in hun gemeenschap werkt. Maar hier zijn een paar beginselen die voor ons goed hebben uitgepakt:

Het eerste en belangrijkste uitgangspunt is dat we jongeren niet vertellen wat zij moeten denken. Echt kritisch denken houdt in dat we eerbied hebben voor een veelvoud aan meningen. Als leerlingen het gevoel hebben dat hun mening van tafel wordt geveegd of dat zij een mening opgelegd krijgen, haken ze af. We leren hun dat feiten gecheckt moeten worden, maar ook dat we meningen respectvol moeten bespreken.

Ten tweede zijn toegankelijkheid en inclusiviteit van cruciaal belang. Als we niet buiten onze bubbel treden om ook andere scholen dan die van de elite te bereiken, zullen we geen echte impact hebben. Ons programma is gratis, volledig online, laagdrempelig en ook beschikbaar in de taal van onze grootste etnische minderheid. Dit jaar was 53 % van de deelnemers afkomstig uit het middelbaar beroepsonderwijs.

Ten derde is het belangrijk om van meet af aan na te denken over schaalbaarheid en daartoe gebruik te maken van nieuwe technologie. Voor het toekennen van cijfers aan antwoorden op open vragen maken we gebruik van AI, waardoor we een hoogwaardige onderwijservaring kunnen blijven bieden zonder onze toevlucht te moeten nemen tot meerkeuzevragen. Het digitale tijdperk heeft serieuze uitdagingen met zich meegebracht, maar biedt ons ook krachtige instrumenten om deze aan te pakken.

Richard Vaško is sinds zijn twaalfde betrokken bij de Slowaakse Debatbond (SDA). Op de middelbare school won hij de Slowaakse nationale debatcompetitie en hij vertegenwoordigde Slowakije op het wereldkampioenschap debatteren voor scholen. Hij studeerde als beste van zijn klas af in de studie Rechten, politiek en filosofie aan de Universiteit van Warwick, Verenigd Koninkrijk, en volgt nu een onderwijsmaster (richting Kennis, macht en politiek) aan de Universiteit van Cambridge.

Sinds 2021 werkt Richard bij de SDA, waar hij de Critical Thinking Olympiad heeft opgericht en het project nu coördineert. Hij heeft ook samengewerkt met het strategisch communicatieteam (StratCom) van het Slowaakse ministerie van Onderwijs en was voor het Nationaal Instituut voor Onderwijs en Jeugd medeauteur van handboeken over mediawijsheid voor lerarenopleidingen. Hij verricht onderzoek en organiseert een multi-etnische zomerschool voor kansarme kinderen bij het Mathias Bel-instituut, een ngo die zich richt op etnische minderheden en gemarginaliseerde Roma-gemeenschappen in Slowakije.

In een debat met Michael McGrath, commissaris voor Democratie, Justitie, Rechtsstaat en Consumentenbescherming, waarschuwde het EESC voor de aanhoudende inspanningen om degenen die opkomen voor democratie, sociale rechtvaardigheid en grondrechten het zwijgen op te leggen, in diskrediet te brengen en te verzwakken, en verklaarde het zich bereid de krachten met de Commissie te bundelen om het maatschappelijk middenveld in Europa te beschermen en polarisatie te bestrijden.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) zou graag een concrete rol spelen in de toekomstige strategie van de Europese Commissie voor het maatschappelijk middenveld, die wordt opgesteld om de democratie en de ruimte voor het maatschappelijk middenveld te versterken en in de hele EU verdeelde gemeenschappen nader tot elkaar te brengen. Met de toenemende aanvallen op maatschappelijke organisaties en onafhankelijke media doet het EESC er alles aan om tegenwicht te bieden en de fundamenten van een vrije en open samenleving te helpen beschermen.

“Het EESC blijft vastbesloten om het maatschappelijk middenveld te verdedigen, te beschermen en mondiger te maken. Als huis van het Europees maatschappelijk middenveld gaan we niet lijdzaam toekijken. Wij zullen actief tegenwicht bieden aan de pogingen om de ruimte voor het maatschappelijk middenveld te verzwakken. Wij zullen ons sterk maken voor meer steun voor en betere bescherming en meer erkenning van de bijdrage van het maatschappelijk middenveld aan de versterking van onze democratieën”, benadrukte EESC-voorzitter Oliver Röpke tijdens de EESC-zitting van 27 maart.

Tijdens de zitting werd met Michael McGrath, Europees commissaris voor Democratie, Justitie, Rechtsstaat en Consumentenbescherming, een debat op hoog niveau gehouden over het depolariseren van samenlevingen.

De heer Röpke wees erop dat ngo’s en basisbewegingen steeds meer worstelen met democratische achteruitgang, restrictieve wetgeving, lastercampagnes en strategische rechtszaken die bedoeld zijn om afwijkende meningen te smoren en die deel uitmaken van meer algemene pogingen om degenen die opkomen voor democratie, sociale rechtvaardigheid en grondrechten in diskrediet te brengen en te verzwakken.

Onder verwijzing naar de recente beschuldigingen tegen milieu-ngo's door sommige leden van het Europees Parlement noemde de heer Röpke het bijzonder alarmerend dat de aanvallen niet alleen van buiten onze instellingen komen, maar in sommige gevallen ook van binnenuit.

Commissaris McGrath zei dat het EESC bij uitstek in staat is om een zeer waardevolle bijdrage te leveren aan de inspanningen van de Commissie om de democratie te versterken en verdeeldheid in de samenleving aan te pakken. Polarisatie kan volgens hem het beste worden bestreden door Europeanen mondiger te maken en hun het gevoel te geven dat hun belangen behartigd worden: "Als we daarin slagen, lukt het ons ook om onze gemeenschappen, samenlevingen en de EU dichter bij elkaar te brengen. Wat we ook gaan doen, we weten dat de inbreng van maatschappelijke organisaties van cruciaal belang zal blijven.”

De nieuwe EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld, die is aangekondigd in het werkprogramma van de Commissie voor 2025, zal maatschappelijke organisaties en mensenrechtenverdedigers steun en bescherming bieden en een sterkere positie geven.

Tijdens het debat ging de aandacht ook uit naar de belangrijkste bevindingen van de EESC-week van het maatschappelijk middenveld 2025, die plaatsvond onder het motto “Versterking van de cohesie en participatie in gepolariseerde samenlevingen”. Sprekers waren onder meer Brikena Xhomaqi, covoorzitter van de verbindingsgroep, die melding maakte van de belangrijkste eisen die deze week had opgeleverd, Richard Vaško van de Slowaakse Debatbond, winnaar van de prijs voor het maatschappelijk middenveld, en jongerenactivist Kristýna Bulvasová, die de belangrijkste aanbevelingen presenteerde van het jaarlijkse jongerenevenement van het EESC: Jouw Europa, jouw mening! (YEYS).(lm)

Door Antonio García Del Riego, lid van de groep Werkgevers van het EESC

Met de historische uitdagingen van vandaag de dag — de groene transitie, de oorlog aan zijn voordeur en de toenemende wereldwijde concurrentie — bevindt Europa zich op een keerpunt. Om deze uitdagingen het hoofd te bieden is er meer nodig dan beleidsverklaringen, namelijk geld en het vermogen het te mobiliseren, te kanaliseren en te vermenigvuldigen. Kortom, Europa heeft een sterk, concurrerend en autonoom financieel stelsel nodig. Helaas schittert dat door afwezigheid.

Financiering is de bloedsomloop van alle moderne economieën. Voor elke nieuwe fabriek, elektrische auto, uitbreiding van een ziekenhuis of start-up voor schone technologie is iemand nodig die het risico neemt om zo’n project te financieren. En in Europa is die “iemand” vaak een bank. Kleine en middelgrote ondernemingen, die 99 % van de bedrijven in de EU uitmaken, zijn zeer sterk aangewezen op bankkredieten om te groeien, te investeren en te exporteren. Toch lopen juist de instellingen die de kern van ons financiële ecosysteem vormen het risico te worden weggeconcurreerd en onder de regeldruk te bezwijken.

Europa spreekt vaak van “strategische autonomie” op het gebied van energie, defensie en digitale infrastructuur, maar zelden van financiële autonomie. Dat zou wel moeten.

Vandaag de dag is het investeringsbankieren in Europa voor ruim 60 % in handen van slechts vier Amerikaanse banken. De komende Bazel IV-regels zullen volledig worden toegepast in de EU, maar niet in de VS, het VK of Japan. Door deze asymmetrie hebben Europese banken een concurrentienadeel. Als we willen dat Europese banken de dubbele transitie financieren en strategische sectoren ondersteunen, moeten zij op voet van gelijkheid kunnen concurreren.

De kapitaalmarktenunie moet de fase van mooie woorden achter zich laten en een ware eengemaakte markt voor spaargeld en investeringen worden. Daarvoor hebben we slimme, proportionele en faciliterende regelgeving nodig die de stabiliteit en de consument beschermt, maar ook een impuls geeft aan groei en concurrentievermogen. Dat betekent:

• proportionaliteit;
• technologische neutraliteit; en
• resultaatgerichte regels.

Europa kan zich geen naïeve houding veroorloven. In een wereld die steeds meer het stempel draagt van machtspolitiek en economische blokken, staat financiële kracht garant voor soevereiniteit. De Verenigde Staten en China begrijpen dit. Dat moeten wij ook doen.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) zou graag zien dat het werkprogramma van de Europese Commissie voor 2025, dat de wetgevings- en beleidsprioriteiten van de EU bevat, zich richt op economische veerkracht, sociale rechtvaardigheid en duurzaamheid. Tijdens een plenair debat met commissaris voor Economie en Productiviteit Valdis Dombrovskis bevestigde het EESC – dat een cruciale rol speelt bij het opstellen van het werkprogramma – dat het zijn steentje wil bijdragen aan een agenda waarmee urgente problemen kunnen worden aangepakt en tegelijkertijd wordt ingezet op een meer inclusieve en toekomstgerichte Europese Unie.

Het EESC heeft in december 2024 zijn bijdrage aan het werkprogramma van de Commissie “Samen vooruit: Een sterkere, eenvoudigere en snellere Unie” gepresenteerd, waarin het een doortastende aanpak van de economische en geopolitieke uitdagingen van de EU bepleit. Elk jaar tracht het EESC aan de hand van uitgebreide raadplegingen en aanbevelingen nuance aan te brengen in het werkprogramma, zodat de belangen van de Europese burgers en bedrijven zo goed mogelijk worden behartigd.

EESC-voorzitter Oliver Röpke betoonde zich ingenomen met de goede samenwerking met de Europese Commissie. Hij erkende dat de Commissie haar beste beentje voorzet, maar drong aan op een ambitieuzere en inclusievere aanpak. “We blijven ons inzetten voor beleid dat economische stabiliteit, sociale rechtvaardigheid en democratische waarden bevordert”, zo zei Oliver Röpke.

Commissaris Dombrovskis bevestigde dat het werkprogramma van de Commissie voor de komende vijf jaar gericht is op het stimuleren van het economisch concurrentievermogen en de veiligheid. “Maatregelen om de bureaucratisch rompslomp terug te dringen zijn een belangrijke bouwsteen van een concurrerender Europa. Met onze vereenvoudigingsagenda willen we onze economische, sociale, milieu- en veiligheidsdoelstellingen dichterbij brengen – het is niet de bedoeling dat de regels het lastiger maken de doelstellingen te bereiken”, aldus de commissaris.

Kernprioriteiten voor 2025

Economische groei en concurrentievermogen

Het werkprogramma is gericht op structurele hervormingen, het nieuwe meerjarig financieel kader (MFK) en sterkere kapitaalmarkten. Het EESC pleit voor een bredere benadering van economische veerkracht, waarbij de trage groei, de crisis in verband met de kosten van levensonderhoud en de toenemende geopolitieke onzekerheid worden aangepakt.

Niet alleen minder maar ook slimmere regelgeving

Het EESC steunt de toezegging van de Commissie om de administratieve lasten te verminderen, maar waarschuwt dat met de vereenvoudiging van de regelgeving niet mag worden gemorreld aan de sociale bescherming of de milieunormen.

Stimuleren van innovatie en investeringen

Digitale netwerken, AI en kwantumtechnologieën staan centraal in het werkprogramma, dat prioriteit geeft aan het technologische leiderschap van de EU. Het EESC verzoekt de Commissie met klem de voorwaarden te scheppen om de uitstroom van kapitaal te voorkomen en langetermijninvesteringen in Europa te bevorderen.

Een eerlijker en groener Europa

Het werkprogramma richt zich op de aanpak van uitdagingen zoals het tekort aan vaardigheden, voedselzekerheid en duurzame financiering, om zo de sociale en ecologische duurzaamheid te versterken. Het EESC onderstreept het belang van beleid ter bevordering van de sociale cohesie en een rechtvaardige digitale transitie.

Voorbereiding op uitbreidingen en de toekomst

Nu de EU zich opmaakt voor een mogelijke uitbreiding na 2028 zijn in het werkprogramma plannen voor financiële en politieke stabiliteit opgenomen. Om ervoor te zorgen dat het beleid tegemoetkomt aan de behoeften van alle Europeanen dringt het EESC erop aan dat het standpunt van het maatschappelijk middenveld in aanmerking wordt genomen. (tk)

Nu de bommen dagelijks op hun land neerkomen, is de verre toekomst wel het laatste waar jonge Oekraïners aan denken. Overleven is nu het enige wat telt, zegt de 18-jarige Yevheniia Senyk, deelnemer aan “Jouw Europa, jouw mening!” in 2025 en jeugdactivist uit Oekraïne. Ze vertelt over de gevolgen van de oorlog voor jongerenorganisaties in haar land en waarom zij gehoord moeten worden op het Europese toneel.

Wat zijn volgens jou de gevolgen van de voorbije drie jaar oorlog in Oekraïne voor jouw organisatie en hoe zijn jullie activiteiten erdoor veranderd?

Het SD-platform is opgericht in 2013 en heeft als doel waarden zoals vrijheid, solidariteit, gelijkheid en rechtvaardigheid te beschermen. Wij geloven dat dit de belangrijkste waarden zijn die een progressieve toekomst in Oekraïne moeten schragen. We hebben ook veel afdelingen in het buitenland zodat Oekraïense jongeren die hun thuisland hebben moeten verlaten, zich van daaruit kunnen blijven inzetten. 

De oorlog heeft gevolgen gehad voor het werk van de regionale afdelingen. Er zijn er namelijk veel die zich zeer dicht bij de frontlinie bevinden, bijvoorbeeld in Odessa en Zaporizja, en de mensen daar worden elke dag gebombardeerd. Ze kunnen nauwelijks denken aan het organiseren van evenementen, alles draait om overleven. In het hele land lijden jongeren onder die dagelijkse bombardementen. Wat heeft het voor zin om na te denken over de verre toekomst als je niet weet wat de dag van morgen brengt?

Door de oorlog is de economische situatie in Oekraïne ook instabiel en is er niet genoeg werk voor jongeren. Ze moeten een baan vinden en tegelijkertijd proberen te studeren en actief te zijn in jongerenorganisaties. Dat alles is moeilijk te combineren.

Na de grootschalige invasie in Oekraïne hebben veel jongeren zich gewapenderhand tegen de Russische agressor verzet in plaats van hem te bestrijden via jeugdraden of jongerenorganisaties. Jonge Oekraïners missen daardoor politieke ervaring. In de toekomst zal het moeilijk zijn ervoor te zorgen dat iedereen aan het politieke leven kan deelnemen.

Bij SD-platform bieden we gratis niet-formele politieke educatie aan, zodat jongeren kunnen leren hoe ze invloed kunnen uitoefenen op de politiek op regionaal en nationaal niveau.

Waarom is het volgens jou belangrijk voor Oekraïense jongerenorganisaties of hun vertegenwoordigers om deel te nemen aan evenementen zoals YEYS?

Dankzij dit soort van internationale evenementen beseffen wij Oekraïners dat Europa ons niet is vergeten. Het is belangrijk voor ons om hier te zijn, onze stem te laten horen, anderen naar hun ervaringen te vragen en zo met frisse ideeën naar ons land terug te keren.

Het laat ook zien dat we deel kunnen en willen uitmaken van de Europese Unie, want als we hier zijn, kunnen de Europese jongeren naar ons luisteren en wij naar hen. Het is als een partnerschap tussen ons allemaal.

Hoe kunnen jongeren worden gesteund of geholpen om hen aan te moedigen zich te blijven inzetten voor jeugdwerk en jeugdactivisme?

Ik denk dat het heel belangrijk is dat de Europese Unie de Oekraïense jeugd raadpleegt. Als de Europese Unie ons de mogelijkheid blijft bieden om inspraak te hebben in de EU-beleidsvorming, zullen we tot gemeenschappelijke conclusies komen die voor beide partijen gunstig zijn. We maken immers deel uit van Europa, dus moeten er gemeenschappelijke standpunten zijn op alle beleidsterreinen. Als de Europese Unie Oekraïense jongeren financieel blijft steunen om aan dit soort evenementen deel te nemen, zal dat hen helpen om in de toekomst politiek actief te blijven. De kostprijs zal dan geen obstakel meer vormen.

Yevheniia Senyk is jongerenactivist bij SD-platform, een organisatie binnen de nationale jeugdraad van Oekraïne. Zij studeert internationale betrekkingen aan de polytechnische universiteit van Lviv.