Sport voor mensen met een handicap ontstond in de na-oorlogse periode als uitvloeisel van revalidatie-initiatieven en was een manier om fysiotherapie interessanter en aangenamer te maken. Mensen die met een beperking waren geboren of door een traumatische gebeurtenis gehandicapt waren geraakt, werden via sport en spel geholpen om weer zin in het leven te krijgen.
Sport voor mensen met een handicap ontstond in de na-oorlogse periode als uitvloeisel van revalidatie-initiatieven en was een manier om fysiotherapie interessanter en aangenamer te maken. Mensen die met een beperking waren geboren of door een traumatische gebeurtenis gehandicapt waren geraakt, werden via sport en spel geholpen om weer zin in het leven te krijgen.
Twee doelen stonden centraal: vergroting van de fysieke autonomie en het opbouwen van zelfbewustzijn. De focus bij sport en spel lag vroeger veelal op herstel, maar men kan zeggen dat er een verschuiving heeft plaatsgevonden in de richting van empowerment, d.w.z. het krachtiger maken van mensen die naar hun gevoel geen kracht (meer) hebben. Kracht om hun leven in eigen hand te nemen en zelf over dingen te beslissen. De essentie van mensenrechten.
Het sterker maken van mensen met een beperking houdt verband met het beeld dat anderen van hen hebben. Bij het herstel van de eigenwaarde is dan ook een belangrijke rol weggelegd voor de gemeenschap waarin men leeft. Deelname aan sport is een middel om de eigen grondrechten en waardigheid te onderstrepen.
De weg hiernaartoe is echter lang geweest. De eerste pleitbezorgers van gehandicaptensport werden in de jaren ‘60 nog niet als helden beschouwd, maar hebben in die lange periode tussen toen en nu baanbrekend werk geleverd. Het was een zware opgave om erkenning te krijgen voor het feit dat ook paralympische sport echte sport is.
Eén gebeurtenis zal wat dit betreft de geschiedenis ingaan: de Olympische Spelen van Seoul in 1988. Seoul 1988 was het hoogtepunt in de strijd om erkenning te krijgen in de sportwereld, waar het stigma rond fysieke, zintuiglijke en mentale beperkingen zeer sterk was. Hierdoor was het voor mensen met een handicap zelfs nog moeilijker een plek in de sportwereld te veroveren dan op de arbeidsmarkt, waar zij aanliepen tegen het vooroordeel dat ze niet productief zouden zijn. Seoul 1988 was historisch omdat het Internationaal Olympisch Comité wedstrijden voor gehandicapte sporters afwisselend wilde laten plaatsvinden met wedstrijden voor sporters zonder beperking. Het is maar één keer bij dit experiment gebleven, omdat organisatorische kwesties (vooral op het gebied van toegankelijkheid) het moeilijk maakten om hiermee door te gaan. Deze – betwistbare – keuze heeft geleid tot de Paralympische Spelen zoals we die heden ten dage kennen, waar de sportprestaties van elke paralympiër terdege worden erkend. Eindelijk was sport van en voor iedereen. Een nieuw tijdperk.
Nu moest de paralympische sport nog aantrekkelijk worden gemaakt voor de vele mensen die sport ter plaatse of op televisie volgen. In 1988 hadden de tv-commentatoren in Seoul zo weinig kennis van zaken dat zij niet eens wisten wie er in elke wedstrijd tot de favorieten behoorden. Men kan zich wel voorstellen dat dit een rampzalig effect had. Sportjournalisten hebben hiervan geleerd en volgen nu wel de prestaties van sporters met een beperking. Dit bleek van cruciaal belang om een kentering te bewerkstelligen.
En zo zijn we aanbeland bij een andere fundamentele gebeurtenis: de Olympische Spelen van 2012 in Londen. Perfect georganiseerd, met vooral in het Verenigd Koninkrijk een krachtige televisiecampagne. Dit resulteerde in volle stadions in alle takken van sport. Het was ook het evenement waar sommige paralympische sporters — dankzij het nieuwe journalistieke narratief — beroemdheid vergaarden. Net als hun olympische collega’s.
De wereld is sinds de jaren ‘50 aanzienlijk veranderd. In de wereld van mensen met een beperking leeft niet langer het gevoel dat men volledig onzichtbaar is. We hopen dat dit verhaal navolging zal krijgen op alle gebieden van het leven. In het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap staat dat er een paradigmaverschuiving nodig is. In de sport heeft die in ieder geval al plaatsgevonden.
Een EU-investeringsfonds voor economische veerkracht en duurzaam concurrentievermogen
Wat is de waarde van de Paralympische Spelen en hoe stimuleren zij en andere sportevenementen de emancipatie van mensen met een handicap?
EESC-lid Pietro Barbieri schrijft over de geschiedenis van sportwedstrijden voor mensen met een handicap en over de manier waarop twee Olympische Spelen — Seoul 1988 en Londen 2012 — de hoognodige verandering hebben gebracht in de manier waarop er wordt gekeken naar beperkingen. Tegenwoordig is sport eindelijk van en voor iedereen.
Een blauwdruk voor een Europese Green en Social Deal, gebaseerd op een welzijnseconomie
De 11-jarige Jan Štuka uit Zagreb (Kroatië) heeft spina bifida, kan alleen lopen met behulp van braces en een looprek, maar is toch een succesvol sporter. Jan werd in 2023 uitgeroepen tot beste jonge Kroatische parabasketballer, nam ook deel aan zwemwedstrijden en doet nu aan langlaufen. In zijn vrije tijd voetbalt hij met zijn vrienden en scoort hij met zijn hand. Jan en zijn moeder Jasmina Bogdanović laten hun licht schijnen op sportmogelijkheden voor kinderen met een beperking en leggen uit waarom het belangrijk is hen zo min mogelijk te behandelen als mensen met speciale behoeften.
De 11-jarige Jan Štuka uit Zagreb (Kroatië) heeft spina bifida, kan alleen lopen met behulp van braces en een looprek, maar is toch een succesvol sporter. Jan werd in 2023 uitgeroepen tot beste jonge Kroatische parabasketballer, nam ook deel aan zwemwedstrijden en doet nu aan langlaufen. In zijn vrije tijd voetbalt hij met zijn vrienden en scoort hij met zijn hand. Jan en zijn moeder Jasmina Bogdanović laten hun licht schijnen op sportmogelijkheden voor kinderen met een beperking en leggen uit waarom het belangrijk is hen zo min mogelijk te behandelen als mensen met speciale behoeften.
JAN:
Wanneer ben je begonnen met sport en welke sporten heb je tot nu toe beoefend?
Toen ik twee was, begon ik met zwemmen op de zwemschool. Op mijn vierde ben ik naar de Natator-parazwemclub gegaan, waar ik alle zwemslagen heb geleerd en soms aan wedstrijden meedeed. Ik ben ermee gestopt toen ik elf was en er niet zo veel zin meer in had.
Op mijn achtste ben ik begonnen met paralanglaufen en met rolstoelbasketbal. Dat zijn mijn favoriete sporten en die doe ik nog steeds.
Rotsklimmen heb ik ook een paar keer geprobeerd en het was geweldig, maar daar heb ik geen tijd meer voor. Ik heb ook een keer in de zomer een Krav Maga-trainingscyclus gevolgd. Dat was heel leuk en zou ik nog wel eens willen doen.
Welke prijzen heb je gewonnen en welke prijs betekent het meest voor je?
Ik heb diverse prijzen gewonnen met basketbal. Het meest gehecht ben ik aan de prijs voor de beste jonge para-atleet van 2023 in mijn categorie, toegekend door de Zagrebse vereniging van parasporten.
Hoe ziet je dag eruit als je moet trainen? Hoeveel uur per week train je meestal?
‘s Morgens ga ik naar school. Na school doe ik eerst mijn huiswerk en zoek ik mijn vrienden op, en ‘s avonds doe ik een van de trainingen. Tot voor kort had ik één keer per week droogskitraining, één keer per week basketbal en één of twee keer per week zwemmen. Met ingang van dit nieuwe schooljaar stop ik met zwemmen en ga ik de skitraining opvoeren tot twee of drie keer per week.
In de winter ga ik ook naar skikampen in Planica in Slovenië en naar een paar skioorden in Oostenrijk. Ik houd van die kampen omdat mijn vrienden er ook heengaan, dus behalve training hebben we ook alle tijd om met elkaar op te trekken.
Met basketbal gaan we soms naar wedstrijden in andere steden in Kroatië. Vorig jaar herfst waren we ook in Rome en speelden we een wedstrijd tegen het basketbalteam van Lazio.
Zijn er sporters die je bewondert? Droom je van deelname aan grote internationale sportwedstrijden?
Mijn favoriete sporter was Luka Modrić, maar op dit moment heb ik geen idool, dus het is niet zo dat ik iemand speciaal volg.
Ik zou graag meedoen aan internationale basketbal- en skiwedstrijden.
JASMINA:
Hoeveel aandacht krijgt sport voor kinderen met een beperking in Kroatië?
Als ouder heb ik de indruk dat er best veel aandacht aan wordt besteed. Helaas worden ouders onvoldoende geïnformeerd over de mogelijkheden. De clubs staan te springen om nieuwe leden. Het is jammer dat het zo is. In grotere steden is de situatie natuurlijk veel beter.
Zijn er voor kinderen met een beperking genoeg mogelijkheden en stimulansen om te sporten, of wordt er hierbij veel gevraagd van de ouders?
Er zijn mogelijkheden en stimulansen om te sporten, als de kinderen en hun ouders dat willen. Zoals ik al zei, zijn ouders vaak onvoldoende op de hoogte. Sommigen van hen willen geen extra verplichtingen of zijn bang dat hun kind tijdens het sporten geblesseerd raakt. Het is jammer dat ze er zo over denken. Bovendien is sporten voor mensen met een handicap gratis en naar mijn mening zeer stimulerend voor zowel de fysieke als mentale gezondheid, en zeker voor de sociale integratie. Ik zou niet zeggen dat er meer gevraagd wordt van de ouders, vergeleken met ouders van kinderen van dezelfde leeftijd die geen beperking hebben. Er zijn natuurlijk uitzonderingen, naargelang de aandoening: Jan moet bijvoorbeeld nog steeds door een van ons begeleid worden als hij naar wintersportkampen of uitwedstrijden gaat, maar mettertijd zal dit waarschijnlijk minder nodig zijn en hopelijk (vanuit ons perspectief gezien dan) optioneel worden. Het doel is dat hij al dit soort dingen zelfstandig kan doen. Hij traint regelmatig zonder onze hulp.
Wat zou jij als ouder van een kind met speciale behoeften nog willen toevoegen?
Behandel ze zo min mogelijk als kinderen met speciale behoeften en laat ze meedoen aan dagelijkse activiteiten die bij hun leeftijd en mogelijkheden passen. Dat zal hun gevoel van eigenwaarde ten goede komen. Zo zullen ze zichzelf gaan zien als gewone kinderen, die sommige dingen “een beetje anders” doen. Maar ze doen het toch maar mooi! Jan rijdt op een fiets met drie wielen in plaats van twee; hij zwemt en duikt zoals al zijn leeftijdsgenootjes, maar gebruikt zijn benen minder of helemaal niet; hij voetbalt met het team, maar schiet op het doel met zijn hand. “We kunnen alles, maar doen bepaalde dingen soms een beetje anders”. Als ze zichzelf zo accepteren, zullen anderen hen ook zo aanvaarden.
Jan Štuka is een 11-jarige jongen uit Zagreb, die momenteel in het vijfde jaar van de basisschool zit. Hij was lid van de Natator-zwemclub. Hij is lid van KKI Zagreb (rolstoelbasketbal) en de Monoski Zagreb Ski Club voor mensen met een beperking, waar hij regelmatig traint in het langlaufprogramma voor mensen met een beperking.
Jasmina Bogdanović is aan de Universiteit van Zagreb (Faculteit Architectuur) afgestudeerd in design. Ze heeft 20 jaar bij verschillende marketingbureaus gewerkt. Momenteel werkt ze vanuit huis voor een klein grafisch bedrijf, in deeltijd, zodat ze Jan kan vergezellen naar skikampen en tijdens zijn andere sportactiviteiten. Ze is ook een fervent fietser en gaat overal met de fiets naartoe.
