Op 17 en 18 oktober heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) zijn belangrijkste jaarlijkse communicatie-evenement “Connecting EU” gehouden, waar communicatoren van maatschappelijke organisaties bijeenkomen. Onder de titel “Een bastion van democratie: journalistiek helpen overleven en floreren" richtte het seminar zich dit jaar op de huidige situatie van de media en hun plaats in de samenleving. Tijdens het seminar werd erop gewezen dat journalisten steeds meer onder druk staan van regeringen en particuliere belangen die de mediavrijheid beknotten Naast de bekende obstakels worden zij nu geconfronteerd met de opkomst van generatieve AI, die, ondanks de voordelen ervan, de economische grondslagen van de journalistiek bedreigt.
Op 17 en 18 oktober heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) zijn belangrijkste jaarlijkse communicatie-evenement “Connecting EU” gehouden, waar communicatoren van maatschappelijke organisaties bijeenkomen. Onder de titel “Een bastion van democratie: journalistiek helpen overleven en floreren" richtte het seminar zich dit jaar op de huidige situatie van de media en hun plaats in de samenleving. Tijdens het seminar werd erop gewezen dat journalisten steeds meer onder druk staan van regeringen en particuliere belangen die de mediavrijheid beknotten Naast de bekende obstakels worden zij nu geconfronteerd met de opkomst van generatieve AI, die, ondanks de voordelen ervan, de economische grondslagen van de journalistiek bedreigt.
"Wat is waarheid? Deze eeuwenoude vraag is weer actueel met AI, gelet op het nepnieuws, samenzweringstheorieën en autoritaire regimes, die alle systematisch een weloverwogen debat, nauwkeurigheid en respectvolle discussie ondermijnen. Het is hoog tijd dat we bijeenkomen om te zoeken naar vragen en antwoorden die ons binnen de EU verenigen”, aldus de voorzitter van het EESC, Oliver Röpke.
“Weinigen hadden 20 jaar geleden kunnen voorspellen dat in 2024 de meesten van ons niet langer de ochtendkrant zouden lezen bij de koffie, maar het nieuws op hun telefoon via nieuwssites en steeds meer ook via sociale media tot zich zouden nemen”, zei Aurel Laurențiu Plosceanu, vicevoorzitter van het EESC voor communicatie. “Maar achter nieuwe uitdagingen blijven oude uitdagingen schuilgaan.” Journalisten vechten nog steeds tegen hun oude vijanden: censuur, ondoorzichtig eigendom van de media, onvoldoende financiering en beperkende mediawetten, om er maar een paar te noemen.”
Ricardo Gutiérrez, secretaris-generaal van de Europese Federatie van Journalisten, benadrukte dat het werk van journalisten moet worden behandeld als een “openbare dienst” of “publiek goed” dat wordt bedreigd door economische uitdagingen, intimiderende rechtszaken (SLAPP’s) en direct geweld (14 journalisten vermoord in de EU sinds 2015).
“Journalistiek wordt een gevaarlijker beroep dan ooit”, aldus Jerzy Pomianowski, uitvoerend directeur van het Europees Fonds voor Democratie, onder verwijzing naar de vervolging van journalisten in Belarus. Andrey Gnyot, een Belarussische cineast, activist en journalist die huisarrest heeft in Belgrado en dreigt te worden uitgeleverd, deelde in zijn videoboodschap mee dat "de poging om de waarheid en het fatsoen met grof geweld te vernietigen" de grootste bedreiging voor de journalistiek vormt.” Ook de Belarussische journalist Hanna Liubakova, bij verstek veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf, merkte op dat er in Belarus 33 journalisten gevangen zitten en dat zelfs een abonnement op haar socialemediakanaal kan leiden tot gevangenisstraf.
Dr. Alexandra Borchardt, senior journalist, onafhankelijk adviseur, media-onderzoeker en hoofdauteur van het EBU-rapport “Trusted Journalism in the Age of Generative AI”, maakte wat zij noemde de “provocerende” opmerking dat “journalistiek en generatieve AI op gespannen voet staan met elkaar omdat journalistiek over feiten gaat en generatieve AI op kansberekening is gebaseerd, dus niet over feiten gaat”. Daarom moet AI op feiten worden gecontroleerd,” zei ze in haar thematoespraak “Trusted Information in the Age of Generative AI”.
Mevrouw Borchardt waarschuwde de media voor een “digitale kloof”, waarbij een deel van de samenleving het tijdperk van AI omarmt en de rest zich hiertegen verzet. Als de media zich niet aanpassen, dreigen ze het onderspit te delven in de strijd om AI te gebruiken om te moderniseren en om het publiek te bereiken. Eén van de uitdagingen voor de media als gevolg van generatieve AI is het verlies van zichtbaarheid voor journalisten in een op AI gebaseerd bedrijfsmodel en het gebrek aan controle over inhoud.
De overdaad aan informatie die AI massaal kan produceren, kan leiden tot overbelasting van het publiek. “Willen jongeren nog journalist worden als ze moeten concurreren met AI?” vroeg mevrouw Borchardt. (ll)
Het Connecting EU-seminar van dit jaar werd georganiseerd met steun van de Daphne Caruana Galizia-prijs voor journalistiek. Deze prijs wordt jaarlijks in oktober uitgereikt door het Europees Parlement en bekroont moedige onderzoeksjournalistiek. Lees meer over de prijs en de prijsuitreiking op 23 oktober!
Het Connecting EU-seminar van dit jaar werd georganiseerd met steun van de Daphne Caruana Galizia-prijs voor journalistiek. Deze prijs wordt jaarlijks in oktober uitgereikt door het Europees Parlement en bekroont moedige onderzoeksjournalistiek. Lees meer over de prijs en de prijsuitreiking op 23 oktober!
In een notendop
De Daphne Caruana Galizia-prijs voor journalistiek werd in 2021 in het leven geroepen als eerbetoon aan de gelijknamige Maltese journaliste en blogger die in 2017 werd vermoord. De award wordt jaarlijks toegekend voor uitzonderlijke journalistieke prestaties die de kernwaarden en -beginselen van de Europese Unie weerspiegelen, zoals vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en mensenrechten.
De winnaar van de editie 2024 zal worden bekendgemaakt tijdens de prijsuitreiking die op 23 oktober om 18 uur plaatsvindt in het Europees Parlement (EP) in Straatsburg. U kunt het evenement hier live volgen. Een onafhankelijke jury, bestaande uit journalisten en communicatiedeskundigen uit de hele EU, heeft 13 inzendingen geselecteerd.
Na een woord van welkom van de voor de prijs verantwoordelijke vicevoorzitter van het EP, Pina Picierno, gaat het woord naar EP-voorzitter Roberta Metsola voor haar openingstoespraak. Vervolgens geeft een jurylid een korte toelichting bij de prijs, waarna de prijs aan de winnaar wordt overhandigd door een vertegenwoordiger van de winnaars van vorig jaar.
Terugblik
In de eerste editie (2021) ging de prijs naar “The Pegasus Project”, gecoördineerd door het journalistennetwerk Forbidden Stories. In 2022 werden Clément Di Roma en Carol Valade bekroond voor hun documentaire “The Central African Republic under Russian Influence”. In 2023 werd de prijs toegekend voor gezamenlijk onderzoek naar de migrantenschipbreuk voor de kust van Pylos, gevoerd door het Griekse onderzoekscentrum Solomon in samenwerking met Forensis, de Duitse publieke omroep StrgF/ARD en de Britse krant The Guardian.
Persseminar
Voorafgaand aan de prijsuitreiking houdt de afdeling Mediadiensten van het Europees Parlement een persseminar over “bescherming van de mediavrijheid” (23 oktober, 15 uur). Ongeveer 65 journalisten worden verwacht voor inspirerende toespraken en discussies (in aanwezigheid van Matthew Caruana Galizia, journalist en zoon van Daphne Caruana Galizia)
waar journalisten zullen getuigen over de bedreigingen waarmee zij tijdens het werk zijn geconfronteerd. Een van hen is Stefania Battistini, een Italiaanse journaliste die recent op de Russische opsporingslijst is gezet vanwege een verslag over de oorlog in Oekraïne. U kunt het seminarhier via webstream volgen.
Aanvullende overwegingen betreffende de jaarlijkse duurzamegroeianalyse 2024
Een van de sprekers tijdens het panel over onderzoeksjournalistiek van Connecting EU 2024 was Lukáš Diko, directeur van het Ján Kuciak Investigative Centre. Hij sprak met ons over het werk van onderzoeksjournalisten in het huidige Slowakije, waar de aanvankelijke steun voor een vrije pers en de strijd tegen corruptie na de moord op Ján Kuciak plaatsmaakten voor een gebrek aan vertrouwen in onafhankelijke media en een vijandige sfeer jegens journalisten.
Een van de sprekers tijdens het panel over onderzoeksjournalistiek van Connecting EU 2024 was Lukáš Diko, directeur van het Ján Kuciak Investigative Centre. Hij sprak met ons over het werk van onderzoeksjournalisten in het huidige Slowakije, waar de aanvankelijke steun voor een vrije pers en de strijd tegen corruptie na de moord op Ján Kuciak plaatsmaakten voor een gebrek aan vertrouwen in onafhankelijke media en een vijandige sfeer jegens journalisten.
1. De moord op uw collega Ján Kuciak, de eerste moord op een journalist in Slowakije sinds de onafhankelijkheid, heeft niet alleen in uw land, maar ook in de EU een schokgolf teweeggebracht. Wat is het laatste nieuws over de rechtszaak tegen de daders?
Het is zesenhalf jaar geleden dat Ján Kuciak en zijn verloofde Martina Kušnírová werden vermoord vanwege Jáns onderzoekswerk. Desondanks loopt het onderzoek nog en kan het nog langer duren. Op dit moment zijn de moordenaar, zijn chauffeur en de tussenpersoon veroordeeld tot lange gevangenisstraffen. In de processen tegen het vermeende meesterbrein, zakenman Marian Kočner, en zijn naaste medewerkster Alena Zsuzsová, die volgens het onderzoek opdracht gaf tot de moord, wordt echter nog gewacht op beslissingen in hoger beroep van het Hooggerechtshof. Zsuzsová werd door de rechter in eerste aanleg veroordeeld, terwijl Kočner werd vrijgesproken. Een nieuw proces is ook mogelijk, afhankelijk van het komende besluit. Kočner en Zsuzsová hadden beiden al lange tijd in de gevangenis gezeten voor andere misdaden. In het Ján Kuciak Investigative Center (ICJK) hebben we het proces op de voet gevolgd, omdat een van onze belangrijkste doelen is om de nalatenschap van Jan te behouden door zijn onderzoekswerk voort te zetten.
2. Wat is er, na de eerste schok en protesten tegen de moorden die hebben geleid tot het aftreden van de toenmalige premier Robert Fico, volgens u veranderd in de publieke opinie zodat de heer Fico weer aan de macht kon komen?
Na de moord op Ján en Martina in 2018 was de hele samenleving geschokt. Slowakije maakte de grootste volksprotesten mee sinds de Fluwelen Revolutie van 1989, die tot de val van het communisme had geleid. De protesten leidden tot het aftreden van premier Robert Fico en minister van Binnenlandse Zaken Robert Kaliňák. De mensen steunden journalisten, iedereen wilde een onderzoeksjournalist zijn en mensen maakten zich druk om corruptie. Profiterend van deze stemming won de oppositie de verkiezingen in 2020 met een anticorruptieagenda. Maar kort daarna kwam de COVID-19-pandemie met al haar problemen, wanbeheer en politieke onrust. Als ervaren politicus heeft Robert Fico munt geslagen uit de antivaccinatieprotesten, die hem de wind in de zeilen gaven. Toen de oorlog in Oekraïne uitbrak, heeft hij ook zijn pro-Russische discours opgevoerd, waardoor zijn partij, Smer, opnieuw steun kon verzamelen. Slowakije is bijzonder kwetsbaar voor propaganda en hoaxes, en deze factoren hebben ertoe bijgedragen dat Robert Fico en zijn partij de verkiezingen van 2023 hebben gewonnen.
3. Hoe gevaarlijk is het om nu een onderzoeksjournalist in Slowakije te zijn? Met welke nieuwe bedreigingen wordt u geconfronteerd bij uw werk?
De afgelopen jaren zijn in de EU-lidstaten vier onderzoeksjournalisten vermoord: Daphne Caruana Galizia in Malta in 2017, Ján Kuciak in Slowakije in 2018, Giorgos Karaivaz in Griekenland in 2021 en Peter R. de Vries in Nederland in 2021. Onderzoeksjournalist zijn in Europa is gevaarlijk geworden. Maar we kunnen ook stellen dat de moord op een journalist de waarheid niet het zwijgen zal opleggen en dat de waarheid aan het licht zal komen. Dat hebben we in al die landen gezien.
Ondanks deze afschuwelijke moorden stijgt het aantal verbale of onlineaanvallen tegen journalisten in Slowakije nog steeds, vaak opgehitst door politici, onder wie de premier, en vaak aanzettend tot pesterijen en lastercampagnes tegen journalisten. Deze vijandige sfeer tegen journalisten en onafhankelijke media leidt tot andere acties tegen hen. De laatste tijd is het aantal SLAPP’s gestegen, waarbij premier Fico bijvoorbeeld de hoofdredacteur van Aktuality.sk heeft aangeklaagd voor het gebruik van zijn foto op de omslag van een boek. De meest recente zaak betrof het misbruik van rechtshandhaving om journalisten te intimideren, wat een van onze collega’s bij ICJK overkwam. Al deze aanvallen leiden ertoe dat het vertrouwen van het publiek in de onafhankelijke media wordt ondermijnd en dat er een algehele vijandige sfeer jegens journalisten ontstaat. Als gevolg daarvan neemt het aantal onderzoeksjournalisten in het land af, en weinig jongeren ambiëren het om onderzoeksjournalist te worden. Positief is dat we bij ICJK het project Safe.journalism.sk hebben opgestart, dat training in persoonlijke en digitale veiligheid voor journalisten biedt, evenals juridische en psychosociale hulp aan journalisten die worden bedreigd en aangevallen.
Lukáš Diko is hoofdredacteur en voorzitter van het Ján Kuciak-onderzoekscentrum (ICJK). Lukáš is onderzoeksjournalist en een prominent figuur in de media, waarin hij al ruim 20 jaar werkzaam is. Hij was directeur nieuws, sport en publieke zaken van de Slowaakse publieke omroep RTVS. Lukáš is ook medeauteur van de in 2011 goedgekeurde gedragscode van Slowaakse journalisten.
Sinds de geopolitieke spanningen zijn toegenomen, is de economische macht van de Europese Unie in de wereld afgenomen en is haar strategische positie ernstig verzwakt. Het was dan ook de hoogste tijd om het concurrentievermogen en de eengemaakte markt van de EU eens kritisch tegen het licht te houden. Dat heeft tot twee belangwekkende rapporten geleid, opgesteld door de voormalige Italiaanse premiers Enrico Letta en Mario Draghi, die allebei krachtig pleiten voor consolidatie in de Europese banksector. Door Stefano Mallia, voorzitter van de groep Werkgevers in het Europees Economisch en Sociaal Comité
Gezondheid is een fundamentele pijler van de weerbaarheid en welvaart van de EU. Het is geen onderwerp in de marge, maar een belangrijk thema voor elke Europese burger, aangezien we allemaal wel eens een beroep doen op onze zorgstelsels. Tijdens de COVID-pandemie stond gezondheid in het middelpunt van de belangstelling. Ursula von der Leyen had als Commissievoorzitter de mogelijkheid om van gezondheid een essentieel onderdeel van alle andere beleidsterreinen te maken door transversale integratie van gezondheidsbeleid te bevorderen, maar helaas heeft zij deze unieke kans aan zich voorbij laten gaan.
Gezondheid is een fundamentele pijler van de weerbaarheid en welvaart van de EU. Het is geen onderwerp in de marge, maar een belangrijk thema voor elke Europese burger, aangezien we allemaal wel eens een beroep doen op onze zorgstelsels. Tijdens de COVID-pandemie stond gezondheid in het middelpunt van de belangstelling. Ursula von der Leyen had als Commissievoorzitter de mogelijkheid om van gezondheid een essentieel onderdeel van alle andere beleidsterreinen te maken door transversale integratie van gezondheidsbeleid te bevorderen, maar helaas heeft zij deze unieke kans aan zich voorbij laten gaan.
Het is zaak om sectoraal hokjesdenken achter ons te laten en een coherenter, samenhangender en inclusiever Europees model te ontwikkelen ter ondersteuning van een rechtvaardige transitie waarbij mensen niet aan hun lot worden overgelaten. We moeten alle belanghebbenden samenbrengen, de sociale dialoog versterken en het maatschappelijk middenveld inspraak geven in de verschillende fases, van beleidsontwikkeling tot -uitvoering en -evaluatie.
Het EESC pleit voor een Europees vlaggenschipinitiatief op gezondheidsgebied: een krachtenbundelend initiatief dat stoelt op Europese solidariteit om onze gezondheidszorgstelsels te versterken, ongelijkheid op gezondheidsgebied te bestrijden en de burgers tegen toekomstige crises te beschermen. Centraal bij dit alomvattende initiatief staan onder meer de volgende aspecten:
De Europese gezondheids- en zorggarantie: een belofte aan elke Europese burger om rechtvaardige en universele toegang tot kwaliteitsvolle zorg te garanderen.
De One Health-benadering: de gezondheid van de mens is onlosmakelijk verbonden met die van dieren, planten en het milieu. Klimaatverandering, pandemieën en biodiversiteitsverlies zijn allemaal bedreigingen die ons dwingen tot een holistische aanpak.
Modernisering van onze zorgstelsels door gebruik te maken van digitale instrumenten en artificiële intelligentie, waarbij absoluut moet worden gezorgd voor cyberbeveiliging en het verbeteren van de digitale vaardigheden van zowel burgers als gezondheidswerkers.
Strategische sociale en gezondheidsinvesteringen. Investeren in gezondheid heeft een positief effect op het welzijn van de burgers en op het concurrentievermogen van Europa.
Het waarborgen van de toegang tot geneesmiddelen en het opbouwen van een innovatieve en concurrerende EU-industrie; bij de ontwikkeling daarvan moeten de gezondheid en het algemeen belang vooropstaan en moeten we minder afhankelijk worden van mondiale toeleveringsketens. Produceren op Europese bodem is essentieel om onze soevereiniteit op gezondheidsgebied te waarborgen.
Er moet worden gegarandeerd dat goed opgeleide en goed betaalde gezondheidswerkers in voldoende getale aanwezig zijn, door aantrekkelijke werkomstandigheden te creëren, te investeren in opleiding, verrijkende carrières mogelijk te maken en gezondheidswerkers voortdurend te ondersteunen.
Versterking van het beleid voor gezondheid en veiligheid op het werk, met name door middel van arbeidsgeneeskunde, programma’s voor medische checks in de werkomgeving en bescherming van werknemers tegen kankerverwekkende en mutagene stoffen.
In het kader van de bestrijding van ongelijkheid op gezondheidsgebied, waarvoor meerdere oorzaken zijn aan te wijzen, moet de aanpak van niet-overdraagbare ziekten en van zeldzame ziekten prioriteit krijgen.
