In een debat met vicevoorzitter van de Europese Commissie Dubravka Šuica, commissaris voor Democratie en Demografie, heeft het EESC aangedrongen op een strategie voor de burgerdialoog als aanzet om de rol van het maatschappelijk middenveld te versterken en de burgers meer bij de EU-beleidsvorming te betrekken.
In een debat met vicevoorzitter van de Europese Commissie Dubravka Šuica, commissaris voor Democratie en Demografie, heeft het EESC aangedrongen op een strategie voor de burgerdialoog als aanzet om de rol van het maatschappelijk middenveld te versterken en de burgers meer bij de EU-beleidsvorming te betrekken.
Het benadrukt dat er dringend meer werk moet worden gemaakt van de tenuitvoerlegging van artikel 11 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU), op grond waarvan de instellingen een gezamenlijke verantwoordelijkheid hebben om ervoor te zorgen dat het maatschappelijk middenveld actief wordt betrokken bij het opstellen van EU-wetgeving.
Dit moet gebeuren om gevolg te geven aan de Conferentie over de toekomst van Europa (CoFoE), een baanbrekend initiatief en een belangrijke democratische exercitie waarbij een reeks door burgers geleide debatten is gehouden over zaken die hen rechtstreeks aangaan.
“We kunnen het er allemaal over eens zijn dat de stem van de burgers ook buiten het stemlokaal moet worden gehoord. In de EU-instellingen en -organen moeten we de burgers niet alleen informeren en raadplegen, maar moeten we streven naar een betere dialoog zodat ze op zinvolle wijze bij onze werkzaamheden worden betrokken”, aldus EESC-voorzitter Oliver Röpke.
Om tot een transparantere, inclusievere en democratischere EU te komen is er een grotere maatschappelijke betrokkenheid nodig en een sterk partnerschap tussen de EU-instellingen en de nationale bestuursorganen. “Onze collectieve inspanningen zullen ervoor zorgen dat de EU een baken van hoop en een model van participatiedemocratie voor de wereld blijft”, benadrukte commissaris Šuica.
Pietro Barbieri, rapporteur voor het advies, zei: “Met dit advies verzoekt het EESC de Europese instellingen een concrete stap vooruit te zetten door een strategie voor de burgerdialoog vast te stellen, een actieplan in het leven te roepen en een interinstitutionele overeenkomst te sluiten waarin aandacht is voor alle lagen van de EU. Het EESC zet zich hiervoor in, want het gaat om een dringende zaak die geen uitstel of afstel duldt.”
Miranda Ulens, corapporteur, voegde daaraan toe: “We hebben al goede praktijken voor de sociale dialoog. Met de voorstellen die wij doen zal worden bewerkstelligd dat ook de stem van andere legitieme en representatieve organisaties kan worden gehoord. Laten we een echt, democratisch Europa voor zijn burgers tot stand brengen! #TogetherStrong!” (ll)
De Werknemersgroep organiseert een buitengewone vergadering in Brussel ter gelegenheid van het Belgische Raadsvoorzitterschap. Op de agenda staat een discussie over de prioriteiten en het programma van het voorzitterschap.
Europa sluit de ogen voor de problemen en dreigt zo deze zware strijd te verliezen. Het is momenteel geen sinecure om de opmars van extreemrechts te stuiten. Toen het nazi-fascisme in 1945 werd verslagen, was de algemene overtuiging dat er daarmee ook een einde zou komen aan de invloed van extremistische bewegingen en dat hun bewegingsruimte drastisch zou worden ingeperkt. Dat bleek echter niet het geval. Extreemrechts is erin geslaagd te overleven dankzij het democratische model en wint weer aan kracht door te teren op gevoelens van wrok en frustratie.
Europa sluit de ogen voor de problemen en dreigt zo deze zware strijd te verliezen. Het is momenteel geen sinecure om de opmars van extreemrechts te stuiten. Toen het nazi-fascisme in 1945 werd verslagen, was de algemene overtuiging dat er daarmee ook een einde zou komen aan de invloed van extremistische bewegingen en dat hun bewegingsruimte drastisch zou worden ingeperkt. Dat bleek echter niet het geval. Extreemrechts is erin geslaagd te overleven dankzij het democratische model en wint weer aan kracht door te teren op gevoelens van wrok en frustratie. Extreemrechts heeft geprofiteerd van de tolerantie en zelfgenoegzaamheid die de Europese liberale democratieën de afgelopen 80 jaar kenmerkten. Het deed alsof het het democratische spel meespeelde, maar zijn ambitie om de democratie zodra zulks in zijn macht lag van binnenuit te vernietigen bleef overeind.
En daar lijkt het onder het mom van “nationale soevereiniteit” ook steeds beter in te slagen: in verschillende landen, zoals het Hongarije van Orban en het Slowakije van Fico, zit extreemrechts al mee aan de knoppen. In Polen kwam er pas met de recente verkiezingen van oktober een einde aan acht jaar PiS-regering (Prawo i Sprawiedliwosc/Recht en Rechtvaardigheid).
Ook in de Europese Unie probeert extreemrechts de democratie uit te hollen en te doen imploderen. Dankzij de ontwikkelingen in informatie- en communicatietechnologieën in de afgelopen dertig jaar is het voor neonazistische en neofascistische groeperingen veel gemakkelijker geworden om via digitale platforms en sociale media met elkaar in contact te komen en hun zichtbaarheid en macht te vergroten. Deze groeperingen gebruiken de democratische vrijheid van meningsuiting om hun xenofobe en racistische ideologieën te verspreiden en meer weerklank te geven. Ze coördineren hun strategieën en organiseren acties in realtime om de maatschappelijke orde waar ze zelf deel van uitmaken te ontwrichten. Het is een feit dat de democratie zo is ingericht dat zij de bewegingen die haar ondergang nastreven in staat stelt zich te ontwikkelen en een breed maatschappelijk draagvlak te creëren; zo krijgen deze bewegingen ook overheidsfinanciering.
Het op Reaganomics geïnspireerde neoliberale beleid en financiële kapitalisme hebben een einde gemaakt aan de vooruitgang en het sociaal welzijn van de middenklasse - symbool voor de successen van Europa - en hebben daarmee het bedje gespreid voor extreemrechts. Het neoliberalisme heeft met zijn dereguleringsdrift de sociaal-economische vooruitgang belemmerd, het reële arbeidsinkomen verlaagd ten gunste van kapitaal, de sociale zekerheid en de openbare diensten gekortwiekt en de woningbouwsector overgeleverd aan onroerendgoedspeculanten. Europese regeringen voeren een heftige concurrentiestrijd om maar zoveel mogelijk gouden visa te verkopen aan kleptocraten en oligarchen uit alle windstreken. De marktcrisis en fiscale dumping, die leiden tot oneerlijke concurrentievoorwaarden op de interne markt, de schoorvoetende steun van Brussel en Frankfurt aan kleine en middelgrote ondernemingen, en het feit dat werkgelegenheid en koopkracht nauwelijks worden beschermd, hebben de ontevredenheid in Europa de afgelopen vijftien jaar gevoed.
Dit tragische politieke dwalen is verantwoordelijk voor het feit dat de opkomst bij de Europese verkiezingen steeds lager ligt en voor de groei van extreemrechts in het Europees Parlement. De heropleving van de nazi-fascistische ideologie is het resultaat van het Europese model van bezuinigingen, dat het financiële systeem heeft beschermd maar waarbij economische en fiscale rechtvaardigheid werden vergeten en er geen oog was voor de problemen, wensen en verwachtingen van de burgers. Oude propaganda voor suprematistische en identitaire ideologieën, die nooit helemaal het veld had geruimd en wachtte op een kans om de klok van de beschaving terug te draaien, kreeg zo weer vrij spel. Vandaag kunnen we er niet meer naast kijken: via onze schermen en sociale media en door middel van desinformatie wordt culturele en religieuze haat voortdurend gepromoot. Het aanwakkeren van angst en onzekerheid bij burgers, de verwijzingen naar islamisering en naar het einde van de witte suprematie of de joods-christelijke identiteit, en het demoniseren van de Roma-gemeenschap die zou leven van uitkeringen, zijn strategieën die ook in het verleden al werden ingezet door autoritaire leiders of dictators.
Vandaag zwijgen Europese leiders als extreemrechts het “gevaar van immigratie” aanhaalt, en dat in een vergrijzend Europa dat niet anders kan dan een deel van zijn beroepsbevolking te importeren wil het in zijn eigen behoeften blijven voorzien en zijn economie zien groeien. Bovendien is het aantal vluchtelingen en migranten dat de EU vandaag binnenkomt laag - lager zelfs dan wat de Europese demografie en arbeidsmarkt nodig hebben. Toch houdt de xenofobe en racistische retoriek aan, in een Europa dat nog steeds geen veilig en efficiënt wettelijk kader heeft voor de opvang en integratie van migranten, maar in plaats daarvan de maffia van mensensmokkelaars blijft verrijken. Arbeidsmigranten waren essentieel bij de wederopbouw van het naoorlogse Europa en bij de opbouw van de EU. De bijdrage van migranten zal de komende decennia cruciaal blijven voor de vooruitgang van Europa. Extreemrechts is zich hiervan bewust: veel van zijn financiers zetten migranten aan het werk in hun bedrijfssectoren en ondernemingen.
Maar extreemrechts zal doorgaan met zijn spelletjes en angstzaaierij en zal mensen op het gemoed blijven werken, gebruikmakend van de lakse houding van zwakke en wankelmoedige nationale en Europese leiders die er maar niet in slagen een strategische visie te ontwikkelen en onze waarden en principes te verdedigen. Er is maar één mogelijk antwoord: democraten en eurofielen moeten op de bres staan voor onze waarden en voor democratie, vrijheid, waardigheid en vrede in Europa.
De goedkeuring van een advies over de dialoog met de burger betekent niet dat we nu op onze lauweren kunnen rusten. Wel staat het buiten kijf dat hiermee een cruciale stap is gezet. Aangezien het advies is opgesteld op verzoek van het Belgische voorzitterschap is het niet ondenkbaar dat het thema nu op de agenda van de Europese Unie komt te staan.
De goedkeuring van een advies over de dialoog met de burger betekent niet dat we nu op onze lauweren kunnen rusten. Wel staat het buiten kijf dat hiermee een cruciale stap is gezet. Aangezien het advies is opgesteld op verzoek van het Belgische voorzitterschap is het niet ondenkbaar dat het thema nu op de agenda van de Europese Unie komt te staan.
In plaats van hier een samenvatting te geven van het advies is het nuttiger om dieper in te gaan op de burgerdialoog, die op de eerste plaats bedoeld is als forum waar mensen hun agenda's en doelstellingen kunnen bespreken en waar institutionele en niet-institutionele actoren elkaar op voet van gelijkheid ontmoeten.
De representatieve democratie moet worden beschermd tegen pogingen uit illiberale hoek om haar te ondermijnen. Verschillende vormen van populisme die de ruimte voor burgerparticipatie uithollen, zijn bijzonder verontrustend. Het is dan ook cruciaal dat we artikel 11 VEU zo snel mogelijk gaan toepassen. Op het moment van schrijven van dit artikel was het duidelijk dat de liberale democratie niet kan functioneren zonder intermediaire organen, zoals de sociale partners en maatschappelijke organisaties. Deze organisaties fungeren als spreekbuis voor onder meer ondernemers van grote bedrijven of kmo’s, werknemers, professionals, consumenten, minderheden zoals migranten, mensen met een handicap en Roma, en iedereen die betrokken is bij Europese en internationale mensenrechtenorganisaties. "Vrijheid, democratie, mensenrechten en de rechtsstaat behoren tot de fundamentele waarden waarop de Europese Unie is gegrondvest. Zij zijn verankerd in de EU-Verdragen en vormen de kern van de identiteit van de EU. De afgelopen jaren zijn deze waarden echter onder grote druk komen te staan. Europa kreeg te maken met ongekende crises, die de sociale en economische ongelijkheid hebben versterkt en het vertrouwen van de EU-burgers in democratische instellingen aan het wankelen hebben gebracht", aldus Oliver Röpke bij zijn inauguratie. De burgerdialoog is van cruciaal belang om deze uitdagingen het hoofd te kunnen bieden. In zijn betoog over het EESC als EU-instelling wees de nieuwe voorzitter er dan ook op dat de EU-instellingen voortdurend hun oor te luisteren moeten leggen bij de burgers.
Het debat in de studiegroep die belast was met de voorbereiding van het advies, was een schoolvoorbeeld van de manier waarop de burgerdialoog dient te verlopen: deelnemers luisterden naar elkaar en onderhandelden over formulering, inhoud en doelstellingen.
We zijn het eens geworden over een aantal eisen die aan de Europese instellingen zullen worden voorgelegd om de burgerdialoog te versterken. Bedoeling was tot een interinstitutioneel akkoord te komen, op grond waarvan dan een strategie en een actieplan zullen worden opgesteld.
Dankzij interne discussies tussen de verschillende groepen die het vertegenwoordigt slaagt het EESC er al sinds 1999 in steeds vooruitgang te boeken, en zo is het er ook nu weer in geslaagd een stap vooruit te zetten. Dat neemt niet weg dat er nu nog een lange weg moet worden afgelegd voor de uiteindelijke goedkeuring door de Europese Unie.
