In 2021, d’éirigh leis an ngluaiseacht Bheilgeach Grootouders voor het Klimaat (Seantuismitheoirí ar son na haeráide) Duais na Sochaí Sibhialta de chuid CESE a bhuachan i gcatagóir na gníomhaíochta aeráide lena bhfeachtas ‘Ár n-airgead taisce dá dtodhchaí siúd’. Is éard a bhí beartaithe leis an bhfeachtas thart ar 2.4 milliún seantuismitheoir Beilgeach a spreagadh chun a gcoigilteas – a mheastar a bheith cothrom le thart ar EUR 910 billiún de shócmhainní – a athinfheistiú i dtionscadail níos inbhuanaithe. Labhair CESE Info le Grootouders voor het Klimaat i dtaobh cúrsaí aeráide agus airgeadas inbhuanaithe, na rudaí a bhfuil súil acu leo agus a bpleananna don todhchaí.
In 2021, d’éirigh leis an ngluaiseacht Bheilgeach Grootouders voor het Klimaat (Seantuismitheoirí ar son na haeráide) Duais na Sochaí Sibhialta de chuid CESE a bhuachan i gcatagóir na gníomhaíochta aeráide lena bhfeachtas ‘Ár n-airgead taisce dá dtodhchaí siúd’. Is éard a bhí beartaithe leis an bhfeachtas thart ar 2.4 milliún seantuismitheoir Beilgeach a spreagadh chun a gcoigilteas – a mheastar a bheith cothrom le thart ar EUR 910 billiún de shócmhainní – a athinfheistiú i dtionscadail níos inbhuanaithe. Labhair CESE Info le Grootouders voor het Klimaat i dtaobh cúrsaí aeráide agus airgeadas inbhuanaithe, na rudaí a bhfuil súil acu leo agus a bpleananna don todhchaí.
An bhfuil torthaí sonracha ar bhur bhfeachtas tar éis trí bliana? Cén chuma i gcoitinne atá ar staid an airgeadais aeráide agus inbhuanaithe sa Bheilg – an bhfuil dul chun cinn á dhéanamh agus an dtuigeann daoine an tábhacht a bhaineann leis?
Ba mhór an t-aitheantas agus an tacaíocht dúinn Duais CESE. Is minic a dtagraímid don duais sin agus teagmháil á déanamh againn leis an rialtas, le heagraíochtaí eile a thacaíonn linn agus lenár gcomhshaoránaigh. Chabhraigh sí linn nasc a chruthú le daoine agus grúpaí nua agus lenár bhfeachtas a fhorbairt a thuilleadh, ar mhaithe leis na seantuismitheoirí agus na glúnta óga, trí chur i láthair, ceardlanna agus sraith ceachtanna a chur le chéile faoin airgeadas inbhuanaithe.
Thugamar faoi deara nach dtuigtear go huile agus go hiomlán go fóill cad é an t-airgeadas inbhuanaithe. Mar sin féin, ar leibhéal na hEorpa rinneadh iarrachtaí tábhachtacha ina leith sa reachtaíocht (tacsanomaíocht, an comhaontú glas, an Treoir maidir le Tuairisciú Inbhuanaitheachta Corparáideach (CSRD), an Treoir maidir le dícheall cuí corparáideach inbhuanaitheachta (CSDDD), etc.), rud a chiallaíonn anois go bhfuil i bhfad níos mó tionscnamh á ndéanamh ag gnólachtaí agus earnálacha agus gur féidir linne iad a lua mar shamplaí. Tugann na hiarrachtaí sin dóchas dúinn ach tá géarghá leo freisin, rud a thuigtear nuair a fheictear an toradh (easnamhach) a bhí uair amháin eile ar na cainteanna COP in Baku.
Tugadh le fios i staidéar a rinneadh le deireanas go bhfuil géarghá fós lenár gcuid oibre chun daoine a chur ar an eolas. Ní bhaineann ach 5-15 % de na hinfheisteoirí leas as an gceart atá acu iarraidh ar a n-institiúidí airgeadais an inbhuanaitheacht a chur san áireamh, ainneoin gur ábhar tábhachtach atá ann dar le breis infheisteoirí. Caithfimid coinneáil den obair seo dá bhrí sin.
Cén toradh a bhfuil sibh ag súil leis ag COP29? An bhfuil páirt á glacadh agaibh sa chomhdháil, nó an é go bhfuil sibh ag tacú le Ferre, an buachaill 12 bhliain d’aois agus a sheantuismitheoirí? An gceapann sibh gur ábhar an-tábhachtach é an maoiniú don aeráid le go bhféadfar an t-aistriú cóir a bhaint amach?
Agus an t-alt seo á scríobh againn, tá clabhsúr curtha le COP29. Ón tús, thugamar ár dtacaíocht iomlán, idir thacaíocht airgeadais agus tacaíocht chumarsáide, do Ferre, an buachaill 12 bhliain d’aois, a rinne an turas go Baku lena sheantuismitheoirí atá ina mbaill de Grootouders voor het Klimaat, lena chinntiú go mbeadh guthanna leanaí san áireamh. Ba mhaith linn buíochas a ghabháil freisin leis na seantuismitheoirí uile agus na húdaráis uile a chinntigh gurbh fhéidir sin a dhéanamh.
Ba é a bhí beartaithe le COP29 gur COP an mhaoinithe aeráide a bheadh ann, toisc go bhfuil an-tábhacht leis an maoiniú sin chun an t-aistriú cóir a bhaint amach. Ar an drochuair, chonaiceamar in Baku nár leor an méid a rinneadh. Níl aon athrú ar ár dteachtaireacht: tá an t-airgead ann agus iarraimid orthu siúd a bhfuil sé acu freagracht a ghlacadh agus é a úsáid go hinbhuanaithe le haghaidh thodhchaí ár ngarpháistí.
Cad iad na tionscadail is déanaí de chuid Grootouders voor het Klimaat ba mhaith libh a lua? An bhfuil aon tionscadail nua ar na bacáin?
Táimid dóchasach faoin todhchaí. 2025, deich mbliana tar éis Chomhaontú Pháras, sin an bhliain a rachaidh Grootouders voor het Klimaat chomh fada leis na seantuismitheoirí atá ina mbaill d’eagraíochtaí móra na seanóirí i bhFlóndras. Tá na hullmhúcháin á ndéanamh againn faoi láthair le go mbeidh cúpla scór ball de Grootouders voor het Klimaat in ann dul faoi oiliúint le go mbeidh siad in ann labhairt go muiníneach faoi chúrsaí aeráide, agus iad in ann teagmháil a dhéanamh le daoine agus éisteacht leo.
Tá ceardlanna éagsúla curtha le chéile againn; ina measc tá ceardlann maidir leis an gcoigilt agus an infheistíocht inbhuanaithe, agus cuirimid an cheardlann sin ar fáil saor in aisce do gach brainse áitiúil d’eagraíochtaí na seanóirí. Feictear dúinn go bhfuil an-spéis á cur san ábhar. Deireadh mhí na Samhna 2025, tá mórimeacht clabhsúir á eagrú againn. Tá súil againn nach clabhsúr a bheidh ann ach gur tús é le tiomantas don todhchaí, tiomantas a fhásfaidh de réir a chéile.
Tá Hugo Van Dienderen ar dhuine de chomhbhunaitheoirí agus de chomhchathaoirligh Grootouders voor het Klimaat. Bunaíodh Grootouders voor het Klimaat in 2019. Is gluaiseacht neamhspleách seanóirí atá ann, ar seantuismitheoirí iad den chuid is mó, atá ag iarraidh domhan inmharthana a chur ar aghaidh chuig na glúnta atá le teacht.
Sa ghrianghraf tá Ferre agus a sheantuismitheoirí ar son na haeráide le linn COP29 in Baku. Bhí Ferre in ann an imní atá air faoin ngéarchéim aeráide a mhíniú do lear mór daoine tábhachtacha.
Chomhlíon an Bhulgáir agus an Rómáin na coinníollacha chun dul isteach i limistéar Schengen in 2011. 13 bliana ina dhiaidh sin, áfach, níor deonaíodh sochair iomlána na saorghluaiseachta dóibh go fóill. Baineann praghas polaitiúil leis an neamhréireacht sin agus cuireann sí leis an eoraisceipteachas.
Chomhlíon an Bhulgáir agus an Rómáin na coinníollacha chun dul isteach i limistéar Schengen in 2011. 13 bliana ina dhiaidh sin, áfach, níor deonaíodh sochair iomlána na saorghluaiseachta dóibh go fóill. Baineann praghas polaitiúil leis an neamhréireacht sin agus cuireann sí leis an eoraisceipteachas.
Ag cruinniú den Chomhairle an 22 Samhain i mBúdaipeist, d’aontaigh airí gnóthaí inmheánacha na hUngáire, na hOstaire, na Bulgáire agus na Rómáine tús a chur leis na céimeanna is gá chun dáta a shocrú chun deireadh a chur le seiceálacha ar theorainneacha talún, faoi réir iarrachtaí níos láidre chun srian a chur ar imircigh neamhrialta a thagann trí bhealach na mBalcán Thiar.
Tá Comhaontú Schengen ríthábhachtach do shaorghluaiseacht daoine, earraí, seirbhísí agus caipitil laistigh den Aontas, agus is toisc ríthábhachtach é i dtaca le rath eacnamaíoch an Aontais. Nuair a chuirtear srianta leis, baintear an bonn d’iomaíochas agus d’fhás eacnamaíoch an Aontais agus cuirtear bac ar sheachadadh an gheilleagair shóisialta margaidh dá mbeartaítear sna Conarthaí.
Le blianta anuas, tá rialuithe teorann á n-athbhunú go sealadach ag na Ballstáit. Mar sin féin, ní dhearnadh meastóireacht ar an tionchar eacnamaíoch agus sóisialta a bhíonn ag na cinntí sin ar an margadh aonair. Déanann an Coimisiún Eorpach measúnú ar bhacainní fisiciúla trádála, ach ní chumhdaítear leis sin ach imshuíonna, léirsithe agus ionsaithe le trucailí ag teorainneacha. Ní thugtar aird ar thionchar na rialuithe teorann talún, athbhunú sealadach na rialuithe teorann ag Ballstáit Limistéar Schengen san áireamh.
In 2023, d’aontaigh an Chomhairle deireadh a chur le rialuithe teorann aeir agus muirí leis an mBulgáir agus leis an Rómáin amhail ón 31 Márta 2024. Mar sin féin, coinníodh seiceálacha ag teorainneacha inmheánacha talún ar bun, gan aon dáta socraithe chun iad a bhaint, rud as ar eascair costais shuntasacha agus nár lig do chuideachtaí leas iomlán a bhaint as an margadh aonair.
Ach céimeanna a ghlacadh chun an Bhulgáir agus an Rómáin a lánpháirtiú go hiomlán i limistéar Schengen, is féidir leis an Aontas a chomhtháthú inmheánach a neartú, a iomaíochas a neartú, agus seasamh le bunphrionsabail na saorghluaiseachta agus na dlúthpháirtíochta atá mar bhonn taca leis an tionscadal Eorpach.
Tá sé áitithe ag Parlaimint na hEorpa go bhféadfadh sé difear a dhéanamh d'ionchais an mhargaidh maidir le stádas na dtíortha seo san Aontas gan iad a bheith mar chuid de limistéar Schengen. Is comhartha polaitiúil é a d’fhéadfadh tionchar a bheith aige ar na torthaí a bhíonn le fáil ar bhannaí rialtais, ar phraghas sócmhainní airgeadais, agus ar na rátaí úis a bhíonn ar fáil do ghnólachtaí agus do theaghlaigh, agus dochar a dhéanamh don fhíorgheilleagar.
Íocann an dá thír na billiúin euro gach bliain de dheasca costais lóistíochta mhéadaithe, moilleanna ar earraí agus trealamh a sheachadadh, agus costais mhéadaithe breosla agus tiománaithe. Ar ndóigh, is ar an tomhaltóir a thiteann na costais dhíreacha sin go léir ar deireadh, i bhfoirm praghsanna níos airde, rud a imríonn tionchar ar shláinte fhisiciúil agus meabhairshláinte na n-oibrithe.
Cúrsaí mar atá, cuireann siad bac ar an turasóireacht. Cuirtear bac ar shaorghluaiseacht oibrithe, agus dá bhrí sin cuirtear teorainn leis na deiseanna a bhíonn ag oibrithe ón mBulgáir agus ón Rómáin fostaíocht a lorg sna Ballstáit atá ina gcomharsana acu san Aontas. Tá tionchar ag an teorannú sin ar thionscail na tógála, na talmhaíochta agus na seirbhísí, a bhíonn ag brath go mór ar oibrithe séasúracha agus sealadacha.
Sa tuarascáil uaidh maidir le todhchaí an mhargaidh aonair, d’iarr Enrico Letta ar na hinstitiúidí Eorpacha cur go láidir i gcoinne aon iarracht chun an tsaorghluaiseacht idir na Ballstáit a theorannú, lena n-áirítear srianta teicniúla ar chonairí agus ar iompar de bhóthar, agus iarracht Comhaontú Schengen a chur ar fionraí ar aon slí.
Tá sé thar am ag an gComhairle dáta a shocrú chun deireadh a chur le rialuithe teorann talún idir an Bhulgáir, an Rómáin agus na Ballstáit eile ar baill iad de limistéar Schengen. Meastar go ndéanfar cinneadh críochnaitheach maidir leis an tsaincheist sin ag an gcruinniú a bheidh ag Comhairle an Aontais Eorpaigh um Cheartas agus um Ghnóthaí Baile an 12 Nollaig.
Ní beag an costas eacnamaíoch agus polaitiúil atá á íoc ag an mBulgáir agus an Rómáin ós rud é nach féidir leo lántairbhe a bhaint as córas Schengen, rud a théann chun dochair freisin d’iomaíochas agus fás eacnamaíoch an Aontais. Is mithid do Chomhairle an Aontais dáta a shocrú le deireadh a chur leis na rialuithe teorann talún idir an dá thír sin agus Ballstáit eile limistéar Schengen, de réir Mariya Mincheva, an rapóirtéir don tuairim An míbhuntáiste don mhargadh aonair nuair nach bhfuil Ballstáit áirithe in Schengen – an tionchar atá aige sin ar an mBulgáir agus ar an Rómáin. (ll)
Ní beag an costas eacnamaíoch agus polaitiúil atá á íoc ag an mBulgáir agus an Rómáin ós rud é nach féidir leo lántairbhe a bhaint as córas Schengen, rud a théann chun dochair freisin d’iomaíochas agus fás eacnamaíoch an Aontais. Is mithid do Chomhairle an Aontais dáta a shocrú le deireadh a chur leis na rialuithe teorann talún idir an dá thír sin agus Ballstáit eile limistéar Schengen, de réir Mariya Mincheva, an rapóirtéir don tuairim An míbhuntáiste don mhargadh aonair nuair nach bhfuil Ballstáit áirithe in Schengen – an tionchar atá aige sin ar an mBulgáir agus ar an Rómáin. (ll)
Bliain d’Fhorás agus Gealltanas: Machnamh an Uachtaráin Oliver Röpke
Agus an bhliain 2024 ag teacht chun deiridh, smaoiním siar ar bhliain inar bhain Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa (CESE) éachtaí suntasacha amach. I dteannta a chéile, neartaíomar guth na sochaí sibhialta, threisíomar prionsabail dhaonlathacha, agus thacaíomar leis an inbhuanaitheacht laistigh den Eoraip agus ar fud an domhain.
Ceann de na garspriocanna is mó a bhfuilimid bródúil as ná seoladh an tionscnaimh ‘comhaltaí as na tíortha is iarrthóirí’, rud a thug ionadaithe ó thíortha is iarrthóirí ar bhallraíocht san Aontas isteach i bpróisis chomhairleacha CESE. Leis an tionscnamh sin athdhearbhaítear ár dtiomantas do phróiseas méadaithe a bheidh trédhearcach agus bunaithe ar an bhfiúntas, lena n-ullmhófar na tíortha atá le bheith ina mBallstáit chun páirt iomlán a ghlacadh i múnlú an Aontais.
Bliain d’Fhorás agus Gealltanas: Machnamh an Uachtaráin Oliver Röpke
Agus an bhliain 2024 ag teacht chun deiridh, smaoiním siar ar bhliain inar bhain Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa (CESE) éachtaí suntasacha amach. I dteannta a chéile, neartaíomar guth na sochaí sibhialta, threisíomar prionsabail dhaonlathacha, agus thacaíomar leis an inbhuanaitheacht laistigh den Eoraip agus ar fud an domhain.
Ceann de na garspriocanna is mó a bhfuilimid bródúil as ná seoladh an tionscnaimh ‘comhaltaí as na tíortha is iarrthóirí’, rud a thug ionadaithe ó thíortha is iarrthóirí ar bhallraíocht san Aontas isteach i bpróisis chomhairleacha CESE. Leis an tionscnamh sin athdhearbhaítear ár dtiomantas do phróiseas méadaithe a bheidh trédhearcach agus bunaithe ar an bhfiúntas, lena n-ullmhófar na tíortha atá le bheith ina mBallstáit chun páirt iomlán a ghlacadh i múnlú an Aontais.
Chuireamar le comhpháirtíochtaí domhanda trí Mheabhrán Tuisceana a shíniú le Comhairle na Brasaíle um Fhorbairt Eacnamaíoch, Shóisialta agus Inbhuanaithe. A bhuí leis sin, neartaíodh an comhoibriú maidir le forbairt inbhuanaithe agus daonlathas, mar a chonaiceamar sna cruinnithe a bhí agam leis an Uachtarán Lula da Silva. Ag Cruinniú Mullaigh Sóisialta G20 in Rio de Janeiro, bhí ról lárnach ag CESE maidir le hathchóiriú rialachais agus cosaintí sóisialta feabhsaithe a mholadh in éineacht leis an Uachtarán Lula agus le rialtas na Brasaíle. Ar an gcaoi chéanna, leis an gcaidreamh atá againn leis an Aontas Afracach, a cuireadh ar bhonn foirmiúil trí bhíthin dearbhú comhpháirteach ag Cruinniú Mullaigh na Todhchaí de chuid na Náisiún Aontaithe, leagamar béim ar rialachas cuimsitheach domhanda agus ar ghníomhú cothrom ar son na haeráide. Léiríonn na tionscnaimh dhomhanda sin an tionchar méadaitheach atá ag CESE maidir le haghaidh a thabhairt ar dhúshláin chomhroinnte.
Laistigh den Eoraip, léirigh Seachtain na Sochaí Sibhialta a thábhachtaí atá rannpháirtíocht na cosmhuintire maidir le todhchaí an Aontais a mhúnlú. Ag an bhFóram Ardleibhéil um Méadú, d’athdhearbhaíomar nach leathnú teorainneacha amháin atá i gceist leis an méadú, ach comhluachanna a dhoimhniú chomh maith. Ag cruinnithe le ceannairí amhail Príomh-Aire na hAlbáine Edi Rama, díríodh ar a chinntiú go mbeidh ról lárnach ag an tsochaí shibhialta i gcaibidlíocht aontachais an Aontais. Comhlánaíodh na hiarrachtaí sin leis an bplé maidir leis an gclaochlú digiteach ag cruinniú Bhiúró CESE i Vársá, cruinniú inar ailíníodh dul chun cinn teicneolaíoch le luachanna Eorpacha an chothromais agus na cothroime. Beidh na hiarrachtaí sin ina mbunchloch d’Uachtaránacht inteachta na Polainne ar an Aontas Eorpach.
Agus 2025 ag druidim linn, táimid ag díriú go fóill ar an daonlathas rannpháirtíochta a neartú, ar an gceartas sóisialta a chur chun cinn, agus ar dhul i ngleic le dúshláin dhomhanda amhail an t-athrú aeráide agus an digitiú. Leanfaidh CESE de bheith ag obair gan stad gan staonadh ar son Eoraip a éistfidh leis na daoine, a spreagfaidh iad agus nach bhfágfaidh aon duine ar lár.
Go raibh síocháin, forás agus rathúnas i ndán dúinn go léir sa bhliain atá romhainn.
Is leor do dhuine an ghairm mhícheart a roghnú sa Bhealarúis le go bhféadfaí é a ghabháil. Leis an bhfírinne a dhéanamh, de bharr bhotún marfach den sórt sin is féidir tú a ghabháil fiú i lár na hEorpa, mar shampla sa tSeirbia. Agus tharlódh lámh ag Interpol san obair, eagraíocht idirnáisiúnta mór le rá. Bíonn an fhírinne searbh, agus tá blas an tsearúis ar mo chuid cainte, ach ní bréag ar bith an méid atá mé a rá. Andrey Gnyot is ainm dom. Is scannánóir, iriseoir agus iarphríosúnach polaitiúil sa Bhealarúis atá ionam. Seo é mo scéal.
Is leor do dhuine an ghairm mhícheart a roghnú sa Bhealarúis le go bhféadfaí é a ghabháil agus a choinneáil. Leis an bhfírinne a dhéanamh, de bharr bhotún marfach den sórt sin is féidir tú a ghabháil fiú i lár na hEorpa, mar shampla sa tSeirbia. Agus tharlódh lámh ag Interpol san obair, eagraíocht idirnáisiúnta mór le rá. Bíonn an fhírinne searbh, agus tá blas an tsearúis ar mo chuid cainte, ach ní bréag ar bith an méid atá mé a rá. Andrey Gnyot is ainm dom. Is scannánóir, iriseoir agus iarphríosúnach polaitiúil sa Bhealarúis atá ionam. Seo é mo scéal.
I 1999, dúirt mé liom féin gur mhaith liom a bheith i m’iriseoir. An teilifís agus an raidió: is iad ba phaisean dom, is iad ba bhrionglóid dom, agus is iad ba chaitheamh aimsire dom. An bhféadfadh duine 17 mbliana d'aois a shamhlú go ndéanfaí an t-antoisceachas a lipéadú ar iriseoireacht neamhspleách ina thír féin agus go gcuirfí srian agus laincis ar na meáin eile ar fad ionas nach mbeadh iontu ach trumpa bolscaireachta? Níl, ní raibh súil ag aon duine againn go dtarlódh sé seo san Eoraip sa 21ú haois. Ach sin mar atá an scéal faoi dheachtóireacht na Bealarúise i láthair na huaire: níl aon eagraíocht neamhspleách sa tír i saol na meán. Is faoi úinéireacht an stáit atá gach struchtúr in earnáil na meán. Tá smacht docht daingean ag an stát ar na polasaithe eagarthóireachta atá á gcleachtadh: moltar cumhacht fhéinfhógartha Lukashenko agus tugtar ‘namhaid na ndaoine’ ar aon duine a bhfuil sé de mhisneach aige é a cháineadh, fiú ar bhealach fónta - lipéad ó thréimhse na gcumannach.
Mar sin, i lár na 2000idí, rinne céimí iriseoireachta óg agus naive iarracht a áit sa ghairm a aimsiú. Le linn dom a bheith ag déanamh léinn, agus go ceann tamaill i ndiaidh an ama sin, fuair mé a lán taithí phraiticiúil ar an teilifís agus ar an raidió, agus bhí a fhios agam go díreach céard ab áil liom a dhéanamh sa saol. Ach bhí i ndán gur ghearr a mhairfeadh an deis: bhí stáisiúin raidió phríobháideacha ag dúnadh síos nó á nglacadh ar láimh ag an stát, agus ní raibh stáisiúin teilifíse neamhspleácha in ann minicíocht craolacháin a dhaingniú fiú. Is beag rogha a bhí ag duine: géilleadh don bholscaireacht, na scéalta conspóide a sheachaint, agus glacadh leis nach mbeadh a mhalairt ann ach siamsaíocht gan téagar. Níor tháinig an iriseoireacht slán sa Bhealarúis ach a bhuíochas le nuachtán nó dhó agus tairseach idirlín neamhspleách. Thug iriseoirí go leor cúl dá ngairm, agus cuireadh go leor acu faoi chois. D’eisigh Aireacht Faisnéise na Bealarúise rabhaidh do na meáin go rialta ach níor leor ach trí rabhadh chun a gceadúnais a chúlghairm. De réir Chomhlachas Iriseoirí na Bealarúise, tháinig laghdú 21 % ar líon na nuachtán in 2020-2024. Níor fágadh ar an margadh ach foilseacháin gan faobhar, rud a léifeadh na daoine cois coille sa dacha, míreanna beaga grinn, crosfhocail agus a leithéid. Dhún na húdaráis gach foilseachán sochpholaitiúil neamhspleách nó roghnaigh siad gan dul i gcló toisc go raibh sé dodhéanta dóibh oibriú.
Bhí an t-ádh liom féin. Fuair mé réiteach ar an bhfadhb nach géilleadh iomlán a bhí ann. Chuaigh mé leis an stiúrthóireacht phoiblí agus leis an obair chruthaitheach, agus is fíor a rá gur rímhaith a d’éirigh sin liom. San am céanna, lean mé ar aghaidh le mo chuid oibre iriseoireachta mar oibrí deonach, gan m’ainm a nochtadh, ionas nach nochtfaí mé. Ba léir gur beart éifeachtach a bhí ann. Trí úsáid a bhaint as mo chuid taithí agus mo chuid teagmhálacha gairmiúla go léir, bhí mé in ann fís-sleachta úra a chur ar fáil do na meáin neamhspleácha ó 2020, agus bhí mé in ann páirt a ghlacadh i ngníomhaíochas sibhialta agus polaitiúil freisin - bhí mé i mo chomhbhunaitheoir ar an ngluaiseacht shibhialta um chearta an duine darb ainm ‘Free Association of Athletes of Belarus SOS.BY’. Ní dóigh liom gur féidir claontacht agus rannpháirtíocht a chur ina leith, toisc gur roghnaigh mé taobh mhuintir mo thíre – níl aon bhaint ag deachtóireacht leis an oibiachtúlacht, díreach mar nach bhfuil aon bhaint ag bolscaireacht leis an iriseoireacht.
In 2021, bhí an Bhealarúis sa 158ú háit as 180 i rátáil shaoirse an phreasa. I gcomparáid le 2020, thit sé cúig áit. ‘Is í an Bhealarúis an tír is contúirtí san Eoraip d'oibrithe na meán,’ a thugann rabhadh don eagraíocht idirnáisiúnta um chearta an duine Tuairisceoirí gan Teorainneacha.
Tabhair faoi deara roghanna na Bealarúise sa bhliain agóide 2020: Ba iad an t-idirlíon agus na meáin shóisialta na príomhfhoinsí nuachta do 60% de na freagróirí. Teilifís - 11% de na freagróirí. Na meáin chlóite - 7%, agus raidió - 5%. Tar éis an méid sin a bhaint amach, thosaigh an réimeas deachtóireachta ag gníomhú go géar agus go neamhghéilliúil. Ba é an príomh-aireagán an troid i gcoinne "antoisceachas" mar bhunús le cinsireacht agus géarleanúint. Cuireann na húdaráis bac ar rochtain ar ábhar na n-eagraíochtaí meán a leanann dá ngníomhaíochtaí ón gcoigríoch, agus meastar gur léiriú ar antoisceachas é aon chomhar leo.
I ndeireadh 2023, bhí 32 iriseoir i bpríosún sa Bhealarúis. In ionaid choinneála, tugadh íde mhídhaonna do na hiriseoirí. De réir gníomhaithe cearta daonna, chuaigh an blagálaí agus an t-iriseoir Igor Losik as ‘Radio Liberty’ ar stailc ocrais ar feadh i bhfad i gcoilíneacht an phríosúin, agus ansin ghearr sé a lámha agus a mhuineál. Gearradh téarma príosúnachta 15 bliana air. Tá dlús curtha le hionchúiseamh coiriúil maidir le haon chineál comhair leis na meáin neamhspleácha ar a dtugtar ‘foirmíochtaí antoisceacha’. Dul nua ar an scéal is ea an ghéarleanúint ní hamháin ar ionadaithe na sochaí sibhialta, ach freisin ar ghnáthshaoránaigh a dhéanann trácht ar aon imeachtaí sóisialta agus polaitiúla d’iriseoirí.
Ar 31 Deireadh Fómhair, 2024, dhearbhaigh réimeas na Bealarúise mo chuntas pearsanta Instagram mar ‘ábhar antoisceach’. Ciallaíonn sé sin go ndéanfar mé féin, ach mo lucht leanúna uile sa Bhealarúis freisin, a ionchúiseamh as liostáil le mo chuntas. Tá níos mó ná 5000 acmhainn Idirlín sa Bhealarúis dearbhaithe "antoisceach" ag an deachtóireacht. B'fhéidir nach féidir le haon tír Eorpach eile staitisticí breátha den sórt sin a chothú! An dóigh linne, muintir na Bealarúise, go dtugtar dóthain airde ar fhadhb iriseoireacht na Bealarúise? Inseoidh mé duit go macánta - níl, tá easpa aird ar an bhfadhb seo. Ní hamháin go bhfuil institiúid na hiriseoireachta á díchóimeáil sa Bhealarúis, ach tá gairmithe iriseoireachta á scriosadh go fisiciúil freisin.
Déanann an deachtóireacht iarracht freisin géarleanúint a dhéanamh ar iriseoirí agus ar ghníomhaithe lasmuigh den Bhealarúis. Is léiriú maith é mo shampla ar ghéarleanúint den sórt sin. D'fhoghlaim an réimeas institiúidí daonlathacha a úsáid chun a spriocanna uafásacha a bhaint amach. Ionchúisíodh iriseoirí, gníomhaithe, blagálaithe agus saoránaigh atá gníomhach go polaitiúil as coireanna cánach, go príomha as gan cánacha a íoc san am a chuaigh thart. Tá sé cruthaithe gur scáileán deataigh foirfe é seo chun na cúiseanna polaitiúla atá taobh thiar den ghéarleanúint a cheilt. Tá Ales Bialiatski, gníomhaí ar son chearta an duine agus buaiteoir Dhuais Nobel, sa phríosún ar chúiseanna airgeadais. Príomheagarthóir ar an eagraíocht meán neamhspleách ‘TUT.BY’ (a scrios an réimeas in 2020) agus a comhghleacaithe, tá siad taobh thiar de bharraí faoin alt airgeadais céanna. Ghlac Interpol leis an alt coireachta airgeadais céanna le haghaidh mo chuardaigh. Thóg sé beagnach ocht mí ar Interpol imscrúdú inmheánach a dhéanamh agus a fháil amach gur sháraigh an cuardach dom airteagail 2 agus 3 dá mbunreacht. Mar sin féin, gabhadh mé agus cuireadh i bpríosún mé sa Phríosún Lárnach i mBéalgrád ar feadh seacht mí agus sé lá. Chaith mé cúig mhí faoi bhraighdeanas baile agus is dian na srianta a bhí orm. Cinneadh faoi dhó le Cúirt Uachtarach na Seirbia mé a eiseachadadh chuig deachtóireach na Bealarúise. D'éirigh le mo dhlíodóir agus liom féin achomharc a dhéanamh faoi dhó i gcoinne an chinnidh seo. Bliain amháin de mo shaol ina hiomláine, creachadh mo shláinte fhisiciúil agus mheabhrach orm. Sin toisc gur roghnaigh mé an ghairm mhícheart sa tír mhícheart. Toisc go raibh tuairim agam agus chuir mé in iúl é trí shaoránacht ghníomhach.
Ar ámharaí an tsaoil, is liom a bhí an lá i ndeireadh na dála - murach sin ní bheifeá ag léamh na bhfocal seo. A bhuíochas le dlúthpháirtíocht dhochreidte iriseoirí, polaiteoirí, na sochaí sibhialta agus eagraíochtaí, d’fhág mé an tSeirbia agus bhain mé sábháilteacht amach i mBeirlín. Ach níl deireadh le mo scéal fós. Tá próiseas fada téarnaimh romham fós agus bím ag streachailt leis faraor. Tá a fhios agam féin gur roghnaigh mé mo ghairm go dílis agus go cóir, fiú má tá daoine ann a mheasann gur rud an-antoisceach é. Tá a fhios agam gur cuid lárnach de shochaí dhaonlathach í an iriseoireacht neamhspleách. An cineál sochaí atá muintir na Bealarúise ag iarraidh a thógáil. Agus tá súil againn nach inár n-aonar a bheimid ar an gcosán cinniúnach seo.
