Lorenza Campagnolo, koordynatorka ds. badań, oraz zespół CMCC uczestniczący w badaniu

Badanie na temat kosztów ponoszonych przez gospodarstwa domowe i rodziny w UE w związku ze zmianą klimatu było doskonałą okazją, by naświetlić wpływ zmiany klimatu, kosztów działań w zakresie adaptacji oraz polityki łagodzenia zmiany klimatu na gospodarstwa domowe w UE w zależności od regionu, w którym się znajdują, i ich sytuacji społeczno-ekonomicznej. W badaniu stwierdzono, że istnieje luka w literaturze, gdyż brakuje szczegółowej oceny kosztów zmiany klimatu koncentrującej się na gospodarstwach domowych.

Zaproponowano w nim również nową metodykę i wyniki łączące informacje Eurostatu na temat dochodów i wydatków gospodarstw domowych, zagrożenia związane z klimatem i narzędzia modelowania. W badaniu wzięto pod lupę zarówno utracone dochody gospodarstw, jak i ich wydatki spowodowane zmianą klimatu, które były traktowane jako jej bezpośrednia konsekwencja lub sposób zaspokojenia potrzeb w zakresie adaptacji.

W 2050 r. zmiana klimatu będzie w różnym stopniu oddziaływać na poszczególne regiony i grupy społeczno-ekonomiczne w UE. Wedle umiarkowanego scenariuszu klimatycznego w północnej i południowej części UE wzrosną prawdopodobnie wydatki gospodarstw domowych na zdrowie, we wschodniej, zachodniej i południowej części UE – na żywność, we wszystkich regionach – na energię elektryczną, a zwłaszcza na północy – na ubezpieczenia. Wzrost wydatków będzie dużym obciążeniem dla uboższych gospodarstw domowych, które będą w mniejszym stopniu zdolne do dywersyfikacji konsumpcji i do przystosowania się do nowej sytuacji. Na południu UE dojdzie do utraty dochodów z pracy, a we wszystkich regionach wystąpi ogólna utrata dochodów.

Bardziej ucierpią uboższe gospodarstwa i będzie to miało negatywne i regresywne skutki dla szerokiego wachlarza wydatków na towary/usługi i źródła dochodów zwłaszcza na południu UE (zdrowie, energia elektryczna i ubezpieczenia oraz całkowity dochód z pracy), a także w pewnym stopniu w regionach położonych na wschodzie (żywność) i północy (energia elektryczna i ubezpieczenia). Zmiana klimatu prawdopodobnie zwiększy liczbę osób zagrożonych ubóstwem w całej UE, lecz scenariusze jej łagodzenia z pewnością przyczynią się do poprawy sytuacji, sprzyjając szybszemu wzrostowi płac pracowników o niskich umiejętnościach w porównaniu z pracownikami wysoko wykwalifikowanymi.

Główne zalecenia dla decydentek i decydentów dotyczą priorytetowego traktowania tych regionów, jak w przypadku południowej części UE, które odczuwają równocześnie negatywne skutki dla gospodarstw domowych i doświadczają regresu, a także wzmocnienia środków wsparcia dochodu i dostosowania ich do najsłabszych grup ludności w tych regionach. Ponadto wielosektorowy charakter kosztów związanych ze zmianą klimatu wymaga horyzontalnej integracji polityki w celu zwiększenia skuteczności polityki.

Badanie przeprowadzone przez CMCC na wniosek Grupy Organizacji Społeczeństwa Obywatelskiego oraz jego streszczenie można pobrać ze strony internetowej EKES-u.

W rubryce „Jedno pytanie do...” członek EKES-u Stojan Czukanow opowiada o swojej opinii, która ma zostać przyjęta na styczniowej sesji plenarnej.

EKES: Jest Pan sprawozdawcą opinii „Promowanie autonomicznej i zrównoważonej produkcji żywności: strategie na rzecz wspólnej polityki rolnej po 2027 r.” Jakie propozycje wysuwa Komitet w tej opinii, zwłaszcza co do zrównoważonej produkcji żywności w kontekście WPR po 2027 r.?

Nowe badanie Grupy Pracodawców EKES-u

UE zawsze dążyła niestrudzenie do integracji gospodarczej z resztą świata. W świecie, w którym panowały pokój i system oparty na zasadach, ta strategia uczyniła z UE jedną z najważniejszych światowych potęg handlowych i jeden z najzamożniejszych regionów.

Pandemia COVID-19, a po niej napaść Rosji na Ukrainę zmieniły zasadniczo dynamikę otwartości i integracji gospodarczej i stały się zwiastunem żmudnych wysiłków na rzecz utrzymania dobrobytu w UE. Te destrukcyjne zdarzenia pokazały, jak ważne jest zwiększenie odporności i zdolności UE do skutecznej ochrony swych strategicznych interesów.

UE przygotowuje się na wyzwania, które mogą sygnalizować odstąpienie od wielostronnego systemu handlu opartego na zasadach, cechującego epokę po II wojnie światowej, i musi jasno zdefiniować autonomię strategiczną.

W badaniu Centrum Studiów nad Polityką Europejską (CEPS), które dotyczy tych złożonych kwestii i słabych punktów Europy, przedstawiono szereg zaleceń na temat tego, w jaki sposób osiągnąć autonomię strategiczną. EKES zlecił CEPS badanie na wniosek swej Grupy Pracodawców.

Z badaniem można zapoznać się tutaj: https://europa.eu/!n98Tdd

Grupa Pracowników w EKES-ie

Roczne sprawozdanie Europejskiej Agencji Środowiska z postępu prac za 2023 r. nie brzmi zbyt optymistycznie: być może UE nie uda się zrealizować większości swoich celów do 2030 r. Szczególnie pesymistycznie wyglądają perspektywy na zmniejszenie śladu konsumpcyjnego i poziomu zużycia energii, a także na rozwój produkcji o zamkniętym cyklu życia i rolnictwa ekologicznego, a ponadto pozostała część – od różnorodności biologicznej po łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej – nie przedstawia się lepiej.

Wyniki COP28 również nie napawają dużym optymizmem. Jak wynika z debaty na grudniowej sesji plenarnej EKES-u, społeczeństwo obywatelskie nie jest zadowolone z konkluzji, które nie precyzują dostatecznie, w jaki sposób pokryte zostaną koszty i kto je poniesie, i nie przekuwają słów w konkretne działania (pomimo tego, że po raz pierwszy wskazano na paliwa kopalne jako na podstawową przyczynę zmiany klimatu). Prawdopodobnie nie uda się zrealizować celu polegającego na ograniczeniu wzrostu średniej globalnej temperatury do 1,5 ° do końca stulecia, ponieważ wszystko wskazuje na to, że poziom ten zostanie osiągnięty w ciągu pięciu lat. Rok 2023 był najcieplejszym rokiem w historii, a każdy miesiąc od czerwca był najcieplejszy od początku pomiarów.

Ten ponury obraz nie może nas zniechęcać, lecz powinien raczej działać motywująco, gdyż potrzebne jest działanie. Nie wystarczą już szlachetne intencje, które w przeszłości nie przyniosły spodziewanych wyników. Nie możemy również powrócić do polityki wyrzeczeń. Zasady sprawiedliwej transformacji, obejmujące stabilność gospodarczą, zrównoważony rozwój społeczny i zrównoważoność środowiskową, muszą wytyczać kierunek każdej polityki UE. Zgodnie z najnowszą opinią EKES-u wymaga to przyjęcia dyrektywy w sprawie sprawiedliwej transformacji świata pracy na szczeblu UE: jedynie powszechny udział wszystkich ludzi umożliwi wykonanie tego karkołomnego zadania. Jeśli jego koszt zostanie przerzucony na osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji, tak jak ma to już często miejsce, skrajnie prawicowy populizm urośnie w siłę. Gdy skutki zmiany klimatu będą tak katastrofalne, że nawet radykalna prawica nie będzie mogła ich już negować, będzie za późno na podjęcie działań.

W UE niemal 900 tys. osób doświadcza bezdomności lub śpi każdej nocy w noclegowni. Liczba bezdomnych wzrosła ponaddwukrotnie w ciągu ostatnich 15 lat. EKES wzywa zatem państwa członkowskie i UE do działania.

EKES apeluje o kompleksową strategię UE dotyczącą bezdomności i o skuteczne krajowe polityki w tym zakresie, które należy pilnie wdrożyć, by do 2030 r. radykalnie ograniczyć to zjawisko będące jedną z najskrajniejszych form wykluczenia społecznego.

Wzywamy do opracowania strategii UE dotyczącej bezdomności z udziałem europejskiej platformy na rzecz przeciwdziałania bezdomności (EPOCH). Strategia ta musi pozwolić na uwzględnienie krajowych polityk w zakresie bezdomności w europejskim semestrze – powiedziała Maria del Carmen Barrera Chamorro, sprawozdawczyni opinii EKES-u „Unijne ramy dotyczące krajowych strategii przeciwdziałania bezdomności”.

Strategię musi wspierać zalecenie Rady. Komitet apeluje zatem do belgijskiej prezydencji Rady UE o rozpoczęcie nad nim prac. Zwraca się też do Komisji, by pilnie przygotowała propozycję dotyczącą nowego wieloletniego programu prac, który byłby kontynuowany przez całą kolejną kadencję Komisji.

EKES pragnie, by walka z bezdomnością pozostała jednym z priorytetów polityki społecznej UE w okresie poprzedzającym wybory europejskie i w kolejnych latach. Potrzebujemy strategicznej zmiany – przejścia od zarządzania bezdomnością do jej całkowitego przezwyciężenia do 2030 r. – stwierdził współsprawozdawca opinii Ákos Topolánszky.

EKES sugeruje aktywne propagowanie zasady „najpierw mieszkanie”, by przeciwdziałać trwałej bezdomności. Zgodnie z tą zasadą mieszkanie nie tylko gwarantuje schronienie, ale jest też narzędziem ponownej integracji. Chodzi o zapewnienie długoterminowych rozwiązań kwestii mieszkaniowych niezależnie od spełnienia warunków takich jak wykazanie rozwoju osobistego czy przyjęcie wsparcia.

Podejście oparte na mieszkalnictwie zostało już przyjęte w deklaracji lizbońskiej, podpisanej przez wszystkie 27 państw członkowskich UE, instytucje europejskie i wiele europejskich organizacji pozarządowych w 2021 r. Deklaracja ta jest polityczną podstawą europejskiej platformy zwalczania bezdomności. Jej sygnatariusze zobowiązali się do współpracy w kwestii bezdomności na poziomie UE oraz do działania na rzecz położenia kresu bezdomności do 2030 r. Jednakże EKES zauważa w opinii, że pomimo wysiłków politycznych – zarówno na poziomie europejskim, jak i krajowym nie robi się wystarczająco dużo, by zaradzić bezdomności.

Na przestrzeni ostatnich 20 lat tylko Finlandii udało się w znacznym stopniu ograniczyć to zjawisko. (ll)

Jest Pan sprawozdawcą opinii „Promowanie autonomicznej i zrównoważonej produkcji żywności: strategie na rzecz wspólnej polityki rolnej po 2027 r.” Jakie propozycje wysuwa Komitet w opinii co do zrównoważonej produkcji żywności w kontekście WPR po 2027 r.?

Stojan Czukanow: Dzięki WPR Unia Europejska jest w stanie zapewniać stabilne dostawy żywności o wysokiej i coraz lepszej jakości dla coraz większej liczby ludności, a jednocześnie utrzymać model rolnictwa rodzinnego. Polityka zmieniała się w ciągu ostatnich 65 lat, ale nadal głośno krytykowane są trzy wymiary zrównoważoności w nowej wersji obowiązującej od 2021 r.

Wobec nowych wyzwań bardziej niż kiedykolwiek potrzebujemy stabilnych, długoterminowych ram politycznych ukierunkowanych na zrównoważoną produkcję żywności i otwartą autonomię strategiczną Unii Europejskiej. Powinno to iść w parze z ochroną różnych rodzajów rolnictwa w UE i z uwzględnieniem potrzeb społecznych i ekologicznych (zasada „publiczne pieniądze na dobra publiczne”) przy jednoczesnym zapewnieniu rozwoju obszarów wiejskich.

Polityka środowiskowa i klimatyczna nie powinny być postrzegane jako obciążenie utrudniające wyjście z obecnego kryzysu, ale raczej jako część długoterminowych rozwiązań i wytycznych dla przyszłego procesu decyzyjnego. W ramach ostatniej reformy wzmocniono zasadę, zgodnie z którą każdy hektar objęty wsparciem musi w zamian zapewniać społeczeństwu usługi ekosystemowe.

Jednolite finansowanie na hektar nie odzwierciedla jednak realiów ekologicznych ani nie stanowi wsparcia sprawiedliwego z perspektywy społecznej. Uważamy, że w kolejnej WPR należy pójść o krok dalej i zaostrzyć wymogi środowiskowe i społeczne, w odniesieniu do których należy przewidzieć odpowiednie wynagrodzenie i ochronę przed nieuczciwą konkurencją.

W związku z tym płatności oparte na powierzchni należy zmienić w zachęty zamiast rekompensat za usługi korzystne dla środowiska i społeczeństwa i zapewnić odpowiedni okres przejściowy, który może wykraczać poza jedne wieloletnie ramy finansowe (WRF).

Małe rodzinne gospodarstwa rolne powinny mieć możliwość zadecydowania o tym, by zachować wsparcie dochodu oparte na płatnościach powierzchniowych i jednostkach przeliczeniowych pracy w gospodarstwie, przy czym należy pozostawić państwom członkowskim określenie kryteriów w planach strategicznych. Aby powstrzymać dalszy spadek liczby gospodarstw rolnych w UE spowodowany brakiem wymiany pokoleń, trzeba podjąć działania w zakresie: zwiększenia średnich zarobków z rolnictwa, dostępu do gruntów (poprzez dotacje na inwestycje, kredyty preferencyjne, przepisy krajowe dotyczące przekazywania gruntów), korzystnych warunków inwestycyjnych w ramach drugiego filaru (pozyskanie dodatkowych środków prywatnych), podnoszenia kwalifikacji (rolników, pracowników gospodarstw i doradców), wzmocnienia pozycji kobiet, dobrych warunków pracy, poprawy długoterminowych perspektyw dla rolników (emerytury i renty itp.), a także ogólnej atrakcyjności obszarów wiejskich.

WPR musi przyczyniać się do propagowania popytu konsumpcyjnego w UE na zdrowszy i bardziej zrównoważony sposób odżywiania się (produkty ekologiczne, sezonowe, lokalne), zmniejszać marnowanie żywności oraz regulować rynki żywności. Celem jest bowiem przeciwdziałanie finansjalizacji sektora spożywczego, która prowadzi do nasilonych spekulacji i generuje ogromne zyski, podczas gdy Europejczycy zmagają się z rosnącymi cenami żywności. Podwyżki cen energii i ryzyko zakłóceń w dostawach energii i nawozów stały się nową normą. Należy więc rozważyć włączenie do WPR elementów antycyklicznych i zapewnić programy wsparcia na inwestycje, które będą mieć na celu udoskonalenie produkcji i dystrybucji energii odnawialnej na poziomie gospodarstw i na poziomie lokalnym na obszarach wiejskich.

W opinii sugerujemy, by w odpowiedzi na skutki ekstremalnych warunków klimatycznych Komisja rozważyła wzmocnienie w instrumentach WPR po 2027 r. systemów ubezpieczeń w ramach partnerstw publiczno-prywatnych, które są dobrowolne w poszczególnych państwach członkowskich. W świetle wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2024 r. i przyszłego rozszerzenia UE EKES traktuje tę opinię jako okazję do przedstawienia pewnych przemyśleń, wytycznych czy propozycji zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego dotyczących przyszłego kształtu i kierunku WPR po 2027 r. z myślą o osiągnięciu autonomicznej i zrównoważonej produkcji żywności w ramach bardziej holistycznej i kompleksowej polityki żywnościowej. Celem jest wniesienie wkładu we wniosek Komisji w sprawie kolejnej WPR przez wskazanie potrzeb organizacji społeczeństwa obywatelskiego i oczekiwań społeczeństwa.