Na de oorlog in Vietnam heerste er wereldwijd onder journalisten de tendens om een oorlog van een afstand te verslaan, d.w.z. zonder de ene of de andere partij te steunen. In tegenstelling tot de vroegere praktijk, waarbij de journalist deel uitmaakte van het leger van een land, werd deze nieuwe praktijk beschouwd als een enorme vooruitgang in de richting van objectiviteit. Dit werd uiteraard mogelijk gemaakt door de economische groei van de massamedia, maar ook door het feit dat de meeste conflicten “ver weg” van de hoofdkantoren van deze media werden gevoerd. Het waren “buitenlandse” oorlogen, dus journalisten konden relatief makkelijk emotioneel afstand nemen. De oorlog in Oekraïne heeft dit beginsel verstoord en kan in de nabije toekomst aanzienlijke veranderingen teweegbrengen in het hele functioneren van de media en in de relatie van de media met de samenleving en de staat.
Wat de communicatie betreft, stond de oorlog in Oekraïne, die begon met de Russische invasie van de Krim in 2014, van begin af aan bol van de leugens. Grote en kleine internationale media berichtten over “neonazi’s die Russischtaligen onderdrukken” in Oost-Oekraïne, wat de leiding in het Kremlin een excuus verschafte om haar wreedheden voort te zetten. De publicatie van deze berichten was niet zozeer het resultaat van het slechte werk van de westerse media als wel van het feit dat het mediasysteem van het “westen” niet klaar was om de strijd aan te gaan met een dergelijke, door Moskou georganiseerde en gefinancierde golf van desinformatie, en van het feit dat Moskou de vrijheden van het westen gebruikte om diezelfde vrijheden aan te vallen.
Toen dit duidelijk werd, vooral tijdens de afgelopen drie maanden, koos een groot deel van de buitenlandse journalisten openlijk de kant van Oekraïne. Niet alleen omdat het een land is dat zonder aanleiding wordt aangevallen, maar ook omdat zij begrepen dat het een aanval is op al die beginselen en waarden waarop - onder andere - de vrijheid van meningsuiting en het functioneren van de media berusten.
Op het eerste gezicht zou deze keuze kunnen worden beschouwd als een “concessie” van de journalistieke gemeenschap aan haar objectiviteit, ongeacht hoe “objectief” en “onpartijdig” een verkrachter en zijn slachtoffer ook kunnen worden voorgesteld. In deze oorlog is duidelijker dan ooit gebleken dat de “objectieve afstand” tussen het slachtoffer en de agressor altijd in het voordeel van de laatste uitvallen.
Het dilemma betrof ook de keuze tussen objectiviteit en ethiek. Het klinkt vreemd, maar voor een deel van de grote media bestaat dit dilemma wel degelijk. En of “Europa”, althans zoals de Oekraïners dit woord opvatten, bereid is zijn vrijheden te verdedigen, zelfs indien dit een strengere controle op eventueel misbruik van deze vrijheden vereist.
De Oekraïense samenleving en vooral de journalisten in Oekraïne hadden acht jaar geleden al door dat voor de Russische Federatie - en voortaan voor elke mogendheid die het gemunt heeft op de beginselen en waarden van Europa - onze vrijheid van meningsuiting en de aanwezigheid van de media een wapen in de strijd vormen. In de strijd tegen ons.
Afgezien van het feit dat zij een invasie te verduren kregen, zijn de Oekraïners in de afgelopen acht jaar voorgesteld als verantwoordelijk of medeverantwoordelijk voor deze situatie. Van slachtoffers veranderden zij in daders. Dit heeft - onder meer - gevolgen gehad ten aanzien van de oorlog zelf, in de vorm van minder sancties tegen Rusland, vertragingen bij de levering van materieel aan Oekraïne, enz. En dat deze situatie nu lijkt te zijn omgekeerd, is niet alleen te danken aan het feit dat veel van de grove leugens van Rusland onthuld worden dankzij het werk van de journalistiek, maar ook aan het feit dat sommige journalisten hun rol in de samenleving herontdekken. Niet de rol van een leeg informatiekanaal, maar van het zenuwstelsel van de samenleving, dat onder meer helpt om een fundamentele vraag te beantwoorden: waar bevinden zich goed en kwaad?
Kostas Onisjenko
Kostas Onisjenko is een Griekse journalist die woont en werkt in Oekraïne als verslaggever voor Griekse media.
