Η κοινωνία των πολιτών είναι, εν ολίγοις, ομάδες κοινοτήτων ικανών να αυτοοργανώνονται, να θέτουν και να επιτυγχάνουν επιλεγμένους στόχους. Στα μεν δημοκρατικά συστήματα, οι ομάδες της κοινωνίας των πολιτών είναι πολυάριθμες και ποικίλες, έτσι ώστε να αντιπροσωπεύουν όσο το δυνατόν περισσότερο την πολυμορφία των θέσεων και των απόψεων των μελών τους. Στα δε μη δημοκρατικά καθεστώτα, οι ΜΚΟ συχνότερα αντιτίθενται στους κυβερνώντες. Η κοινωνία των πολιτών μπορεί να δρα μέσω της ενεργού συμμετοχής των πολιτών στα κοινά και της βούλησης συνεργασίας για το κοινό καλό, ανεξαρτήτως των κρατικών θεσμικών οργάνων.
Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, κατά την περίοδο που το κόμμα του Νόμου και της Δικαιοσύνης (PiS) ήταν στην εξουσία, αντέδρασαν στις αλλαγές που απειλούσαν το σύστημα διακυβέρνησης της χώρας και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Από το 2016 έως το 2022, όπως καταδεικνύεται στην έκθεση του πολωνικού Ιδρύματος Ελσίνκι για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα με τίτλο «Πιέσεις και κινητοποιήσεις – Η κοινωνία των πολιτών και η κρίση του κράτους δικαίου», διάφορες ΜΚΟ οργάνωσαν πολλές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας υπέρ του κράτους δικαίου και κατά της καταπάτησης των αρχών του συντάγματος και προσέφεραν νομική συνδρομή σε ομάδες που διέτρεχαν τον κίνδυνο να υποστούν διακρίσεις και καταπίεση. Ο τομέας των ΜΚΟ συνέχισε να αναζητεί νέους διαύλους συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, σχηματίζοντας ―μεταξύ άλλων― αποτελεσματικές συμμαχίες για την εκλογή του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή ή του Διαμεσολαβητή για τα δικαιώματα του παιδιού ή συγκροτώντας επιτροπές πολιτών.
Τα αποτελέσματα των βουλευτικών εκλογών που διεξήχθησαν στις 15 Οκτωβρίου 2023 πιστοποιούν τη δύναμη της κοινωνίας των πολιτών στην Πολωνία. Το άνευ προηγουμένου ποσοστό συμμετοχής (74,38 %) και η εκλογική επικράτηση των κομμάτων της αντιπολίτευσης αποτελούν απόδειξη της δραστικής κινητοποίησης των πολιτών που οδήγησε σε αλλαγή του κυβερνώντος κόμματος. Χάρη στο 35,38 % των ψήφων που συγκέντρωσε, η παράταξη του PiS έγινε η πρώτη από το 1989 που επικράτησε σε τρεις συναπτές βουλευτικές εκλογικές αναμετρήσεις. Ωστόσο, σε αντίθεση με τις εκλογές του 2015 και του 2019, αυτήν τη φορά δεν κατάφερε να συγκεντρώσει την απαραίτητη πλειοψηφία εδρών για τον σχηματισμό κυβέρνησης. Οι υπόλοιπες παρατάξεις που μπήκαν στη Βουλή είναι η Συμμαχία των Πολιτών (30,7 %), ο Τρίτος Δρόμος (Πολωνικό Λαϊκό Κόμμα – Πολωνία 2050) (14,4 %), η Νέα Αριστερά (8,61 %) και η Συνομοσπονδία Ελευθερίας και Ανεξαρτησίας (7,16 %). Τρεις συνασπισμοί, η Συμμαχία των Πολιτών, ο Τρίτος Δρόμος και η Νέα Αριστερά απέσπασαν αθροιστικά το 51,72 % των ψήφων, συγκεντρώνοντας την απαραίτητη πλειοψηφία για τον σχηματισμό κυβέρνησης. Η κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον κ. Donald Tusk σχηματίστηκε μετά την αποτυχία του PiS να σχηματίσει κυβέρνηση.
Πάντως, καμία από τις δημοσκοπήσεις δεν προέβλεπε τόσο υψηλό ποσοστό συμμετοχής. Υπενθυμίζεται ότι τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 61,74 % στις βουλευτικές εκλογές του 2019 και 62,7 % στις ιστορικές εκλογές του 1989. Η επιθυμία για αλλαγή ως απόρροια της μακροχρόνιας απογοήτευσης της κοινωνίας ―όπως προκύπτει και από τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων (CBO, Ίδρυμα Stefan Batory κλπ.)― ενθάρρυνε τους πολίτες να προσέλθουν στην κάλπη. Θα πρέπει δε να σημειωθεί ότι πριν από τις εκλογές υπήρξε ισχυρή κοινωνική κινητοποίηση, η οποία ―μεταξύ άλλων― εκφράστηκε με την καταγραφή του μεγαλύτερου από ποτέ αριθμού ψηφοφόρων που έλαβαν βεβαίωση για να ψηφίσουν εκτός του τόπου κατοικίας τους (έως τις 12 Οκτωβρίου και ώρα 3 μ.μ. 960.000 άτομα είχαν αλλάξει εκλογικό τμήμα επί συνόλου περίπου 1.200.000 ατόμων που είχαν υποβάλει σχετική αίτηση). Ο δε αριθμός των Πολωνών πολιτών που ζουν στο εξωτερικό και εγγράφηκε στους σχετικούς καταλόγους σχεδόν διπλασιάστηκε, αγγίζοντας τις 600.000, έναντι 350.000 στις προηγούμενες εκλογές του 2019.
Η εξαγγελία και η διεξαγωγή εθνικού δημοψηφίσματος ίσως να αποτέλεσαν έναν ακόμη κίνητρο συμμετοχής των πολιτών στις βουλευτικές εκλογές. Το 40,91 % του εκλογικού σώματος συμμετείχε στο δημοψήφισμα, το οποίο δεν ήταν υποχρεωτικό. Μια άλλη σημαντική αιτία της κινητοποίησης των πολιτών ήταν οι πολυάριθμες δράσεις υπέρ της συμμετοχής στις εκλογές που ανέλαβαν οι ΜΚΟ. Ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει σε όσες είχαν ως αποδέκτες τις γυναίκες και τους νέους (μεταξύ άλλων «Η επιλογή είναι δική σου» της πρωτοβουλίας Η Φωνή των γυναικών, «Αρκετά σιωπήσαμε!» της πρωτοβουλίας Ανατολή και «Η απόφαση είναι δική σου» της οργάνωσης SexEd), και οι οποίες συνέβαλαν στην αυξημένη συμμετοχή των ψηφοφόρων. Στις βουλευτικές εκλογές του 2019 είχε ψηφίσει το 61,5 % των γυναικών και το 60,8 % των ανδρών του εκλογικού σώματος· το δε ποσοστό συμμετοχής των νέων ηλικίας 18-29 ετών ήταν 46,4 %. Στις εκλογές του 2023 το ποσοστό συμμετοχής των γυναικών (73,7 %) ήταν και πάλι υψηλότερο από αυτό των ανδρών (72 %) και εκείνο των νέων (18-29 ετών) ανήλθε στο 68,8 %. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πραγματοποίησαν τουλάχιστον είκοσι δράσεις υπέρ της συμμετοχής στις εκλογές κατά την περίοδο της προεκλογικής εκστρατείας.
Οι δράσεις αυτές πραγματοποιήθηκαν κυρίως μέσω του διαδικτύου, αλλά ορισμένες προβλήθηκαν επίσης στην τηλεόραση, στο ραδιόφωνο ή ακόμη και στους κινηματογράφους. Η συμμετοχή σε αυτές διασημοτήτων, επηρεαστών γνώμης, ηθοποιών και λοιπών δημόσιων προσωπικοτήτων αύξησε την απήχησή τους σε ποικίλους αποδέκτες. Σύμφωνα με τη σφυγμομέτρηση που διεξήγαγε τον περασμένο Οκτώβριο η CBOS με τίτλο «Κίνητρα και αποφάσεις στις εκλογές του 2023», η πλειονότητα των ψηφοφόρων (περίπου το 70 %) είχε ήδη λάβει την απόφαση να ψηφίσει τουλάχιστον λίγες εβδομάδες πριν από τις εκλογές, ενώ οι υπόλοιποι (περίπου το 28 %) αποφάσισαν την τελευταία εβδομάδα πριν από τις εκλογές ― εξ αυτών το 4 % την παραμονή και το 9 % μόλις την ημέρα των εκλογών. Για τους ψηφοφόρους της Συμμαχίας των Πολιτών μεγάλη βαρύτητα είχε η σχέση της με την Ευρωπαϊκή Ένωση (80 %), και ως σχεδόν εξίσου σημαντικός λόγος (77 %) αναφέρθηκε η επιθυμία αντικατάστασης του κόμματος στην εξουσία. Μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων αυτής της παράταξης (64 %) πιστεύει ότι αντιπροσωπεύει αξίες και αρχές που τους εκφράζουν. Όσο για τους ψηφοφόρους του κόμματος του Νόμου και της Δικαιοσύνης πιστεύουν ότι εκπροσωπεί τόσο τα συμφέροντά τους (το 66 % εξ αυτών κρίνει ότι «ενδιαφέρονται για ανθρώπους σαν κι αυτούς») όσο και τις αξίες και τις αρχές τους (62 %). Ταυτόχρονα, έκριναν θετικά τις προηγούμενες κυβερνήσεις του συνασπισμού αυτού (64 %), καθώς και το οικονομικό του πρόγραμμα (59 %).
Ήδη τον Ιούνιο του 2024, οι Πολωνοί πολίτες θα κληθούν να εκλέξουν τους ευρωβουλευτές τους. Οι ευρωεκλογές αυτές μπορούν να θεωρηθούν η συνέχεια του εκλογικού κύκλου που ξεκίνησε στην Πολωνία με τις βουλευτικές εκλογές του 2023 και θα συνεχιστεί με τις αυτοδιοικητικές εκλογές τον Απρίλιο του 2024. Το ζήτημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα τεθεί και στην προεκλογική εκστρατεία των εκλογών του Απριλίου, αν και σε μικρότερο βαθμό απ’ ό,τι στις βουλευτικές εκλογές. Εξάλλου, η εικοστή επέτειος της προσχώρησης της Πολωνίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ενδέχεται να ενισχύσει τη συμμετοχή των ψηφοφόρων στις ευρωεκλογές. Υπενθυμίζεται ότι στις τελευταίες ευρωεκλογές (2019), το ποσοστό προσέλευσης στις κάλπες στην Πολωνία ήταν 45,68 %.
Οι Πολωνές και οι Πολωνοί δηλώνουν ότι υποστηρίζουν σθεναρά τη συμμετοχή της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με δημοσκόπηση που πραγματοποίησε η CBOS τον Απρίλιο του 2023, το 85 % τάσσεται υπέρ της παρουσίας της χώρας ως κράτους μέλους στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο αριθμός αυτός μειώθηκε, αν και παραμένει πολύ υψηλός (85 %), ενώ ένας στους δέκα ερωτηθέντες είναι κατά (10 %) και ένας στους είκοσι δεν έχει άποψη για το θέμα αυτό (5 %).
Αξίζει επίσης να υπενθυμίσουμε ότι οι ευρωεκλογές θα διεξαχθούν για πρώτη φορά στη σκιά πολλαπλών κρίσεων όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία, η κλιματική αλλαγή, η οικονομική κρίση και η άνοδος των δεξιών λαϊκιστών. Ως εκ τούτου, δεδομένης της αναμενόμενης εντατικοποίησης των δραστηριοτήτων παραπληροφόρησης, θα είναι σημαντικό κατά την προεκλογική εκστρατεία να ακολουθηθεί αποτελεσματική και συνεκτική επικοινωνιακή πολιτική, προσαρμοσμένη στις εκάστοτε επιμέρους ομάδες των ψηφοφόρων. Αυτές οι διεθνείς εντάσεις ωθούν τους θιασώτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης να την προβάλλουν ως μια ελπιδοφόρα κοινότητα που εγγυάται την ασφάλειά μας.
Małgorzata Molęda-Zdziech
Καθηγήτρια στη Σχολή Οικονομικών Βαρσοβίας και μέλος της Team Europe Direct Πολωνίας
