Het Europees burgerinitiatief (EBI) wordt omschreven als “de grootste vernieuwing van de transnationale democratie” sinds de invoering van de rechtstreekse verkiezingen voor het Europees Parlement, nu meer dan vier decennia geleden. Wij, de burgers van de Europese Unie, hebben net als een meerderheid in het Europees Parlement en de lidstaten nu het recht om de politieke agenda voor het hele continent te bepalen. Een instrument dat zorgvuldig wordt gebruikt: sinds de lancering in 2012 zijn er meer dan 100 initiatieven ingediend.
Hoewel formeel gezien enkel de Europese Commissie het recht heeft om pan-Europese wetgeving te initiëren, is het Europees burgerinitiatief een instrument dat voorafgaand aan de wetgeving de agenda kan meebepalen. Het opent ook de deur naar de toekomst van participatiepolitiek: nooit eerder was een regeling in de EU zo direct, transnationaal en digitaal en veel lidstaten zijn geïnspireerd om in eigen land soortgelijke agendabepalende instrumenten in te voeren.
Het EBI reikt dan ook veel verder dan het recht om verzoekschriften in te dienen: het is het recht van alle burgers om te allen tijde mee te beslissen over de agendapunten van de Europese instellingen.
| Aantal EBI-verzoeken per jaar | Ingediend | Geregistreerd | Afgewezen |
|---|---|---|---|
| TOTAAL |
Meer informatie is te vinden op de webpagina over het Europees burgerinitiatief.
artikelen 222 en 230 van het Reglement van het Europees Parlement
Volledig EBI-regelgevingskader:europa.eu/citizens-initiative/how-it-works/regulatory-framework_nl
EBI-verificatie en -certificering door lidstaten:europa.eu/citizens-initiative/authorities-verification-and-certification-statements-support_nl
Het Europees burgerinitiatief wordt weleens vergeleken met een Zwitsers zakmes: een slim bedacht, multifunctioneel instrument dat in allerlei omstandigheden van pas komt. Aangezien bijna 450 miljoen EU-burgers uit 27 lidstaten (en uit de hele wereld, als je als EU-burger buiten de EU leeft) gebruik kunnen maken van het EBI, gaat het hierbij concreet om de manier waarop democratie op transnationaal niveau wordt opgevat en in de praktijk wordt gebracht.
Op basis van de ervaringen die zijn opgedaan met de bijna 100 initiatieven die tussen 2012 en 2019 zijn ingediend, is in 2020 een bijgewerkte en toegankelijkere versie van het EBI in werking getreden. Een kwart van de initiatieven werd afgewezen vanwege de strikte interpretatie en toepassing van de verordening door de Commissie. Volgens de nieuwe regels krijgen de organisatoren en de Commissie echter meer tijd om een oplossing te vinden, inclusief de mogelijkheid om alleen de ontvankelijke delen van een initiatief te registreren. Er wordt ook meer tijd gegeven voor de voorbereiding op de start van het verzamelen van handtekeningen, evenals op alle andere stappen in het proces.
Bovendien vormde de COVID-19-pandemie voor iedereen een uitdaging wat betreft de manier van interactie, discussie en besluitvorming. Om het democratische potentieel van het EBI te beschermen, heeft de Commissie een reeks regels in verband met het coronavirus voorgesteld waarmee de termijnen voor het verzamelen en verifiëren van handtekeningen en voor het onderzoeken van succesvolle initiatieven kunnen worden verlengd (zie Verordening (EU) 2020/1042, Uitvoeringsbesluit van de Commissie van 17.12.2020 (EU) 2020/2200 en Uitvoeringsbesluit (EU) 2021/360 van de Commissie van 19.2.2021).
In een EBI-proces zijn er drie verschillende soorten rollen, namelijk als organisator, steunbetuiger en waarnemer.
Wie zich inzet als organisator, steunbetuiger of waarnemer moet overigens nog andere aspecten in overweging nemen voor hij of zij een initiatief opstart, ondertekent of bespreekt. Wat wil je met een bepaald EBI bereiken, zo luidt de hamvraag. Wat is je doel?
Wil je iets nieuws voor Europa voorstellen? Of wil je bepaald EU-beleid wijzigen of afschaffen? Veel kwesties zijn echter niet alleen zwart of wit, goed of slecht, soms is een kleine ingreep al voldoende. In de meeste gevallen zal het je erom gaan bepaalde onderdelen van de EU-wetgeving te wijzigen.
Hieronder volgt een greep uit de vele manieren waarop een EBI kan worden ingezet:
- als impuls voor de EU om iets nieuws te doen. In zulke gevallen zul je een flinke portie geduld nodig hebben. Het kan heel wat tijd in beslag nemen voor een burgerinitiatief helemaal is afgerond. Een eerste stap is het vinden van een geschikte, bruikbare rechtsgrondslag, en je moet begrijpen dat een publiek debat over jouw voorstel de mooiste beloning is voor je inspanningen.
- als rem, om de EU ervan te weerhouden iets te doen. De timing is hier van cruciaal belang: je moet je zorgen op het juiste moment kenbaar maken om zoveel mogelijk gewicht in de schaal te leggen en zoveel mogelijk steun te verwerven; het verzamelen van de handtekeningen moet dan ook snel en vlot verlopen.
- als uitlaatklep, met de bedoeling de bestaande EU-wetgeving te verbeteren. Je wilt bepaalde wetgeving wijzigen om een specifiek probleem aan te pakken: belangrijk is dan dat je de zaken eenvoudig houdt. EBI’s die fungeren als uitlaatklep zijn vaak al te complex, zodat de boodschap ervan niet duidelijk overkomt; probeer zoveel mogelijk bij het eigenlijke onderwerp te blijven;
- als pasmunt; het EBI is dan bedoeld om extra gewicht in de schaal te leggen bij pogingen de Europese besluitvorming in een bepaalde richting te sturen. Voor je een dergelijk initiatief lanceert kan het nuttig zijn na te gaan hoe het staat met je invloed en politieke macht, los van het EBI, en te kijken of er aanvullende voordelen zijn. Laat geen twijfel bestaan over je bedoelingen bij de mensen die het initiatief willen ondersteunen; vergeet niet dat een EBI kan worden ingetrokken en houd rekening met de termijnen.
- als katalysator om brede Europese netwerken en allianties op te richten. Dit is een uitstekende aanpak als je je initiatief beschouwt als onderdeel van een strategie op langere termijn om mensen uit heel Europa samen te brengen en/of een Europese verkiezingscampagne voor te bereiden.
- om de schijnwerper te richten op jou en/of je organisatie. In dat geval moet je eerst een passende en pakkende boodschap bedenken voor je EBI. Ook moet je volstrekt duidelijk zijn over je bedoelingen, zodat mensen die je initiatief zouden willen ondersteunen niet teleurgesteld worden.
Het EBI biedt tal van kansen, maar de vraag is hoe je daarmee omgaat: het is aan jou om in te schatten wat wel en niet mogelijk is. Alleen wie inzicht heeft in de multifunctionaliteit van dit transnationale participatiemechanisme zal realistische verwachtingen hebben en dus ook een realistische strategie uitwerken en daarnaar handelen.
Als je niet zeker bent of het EBI wel het beste instrument is om je doelstellingen te bereiken, kijk dan eerst op de pagina Voordat je actie onderneemt en lees in het hoofdstuk Participatietoolkit welke andere instrumenten er op Europees niveau beschikbaar zijn.
Denk je erover zelf een EBI op te starten? Weet dat dit minstens drie jaar, en waarschijnlijk zelfs meer, in beslag zal nemen (en dat daarnaast de nodige middelen vereist zijn). Maar als je een en ander slim aanpakt en niets overhaast, dan krijg je de kans heel wat bij te leren en nieuwe inzichten te verwerven, en zul je (hopelijk) echt iets voor Europa kunnen betekenen. Hieronder volgen de 10 stappen van de EBI-procedure.
Je hebt een idee, een project of een punt van zorg dat kan worden vertaald in Europees beleid. Ga eerst na of er mogelijk eenvoudigere en toegankelijkere instrumenten bestaan om je stem te laten horen. Valt je keuze op het EBI, dan volgt stap 2.
De EBI-procedure heeft een aantal juridische en politieke implicaties. Zorg dat je alle ins en outs van de procedure kent voor je je eigen initiatief opstart. Ontvang in dit vroege stadium ondersteuning door contact op te nemen met het Forum voor het Europees burgerinitiatief (zie het hoofdstuk ‘Ondersteuning’ voor meer informatie). Vraag jezelf af of de zaak de moeite loont. Is het antwoord ja, ga dan naar stap 3.
Nog een belangrijk punt dat aandacht verdient voor je van start gaat met de officiële procedure: wat wil je bereiken en in hoeverre zijn die verwachtingen realistisch?
Bepaal het doel, de reikwijdte en de specifieke functie van je initiatief. Houd het voor iedereen zo eenvoudig mogelijk. Bij deze stap is het zinvol om eens aandachtig te kijken naar de lessen die eerdere EBI-organisatoren hebben geleerd.
Je voorstel moet zodanig worden geformuleerd en toegelicht dat het in alle Europese talen, en in de vele verschillende politieke culturen, begrijpelijk is. Nu is ook het moment om vertrouwd te raken met het officiële onlinesysteem voor het verzamelen van handtekeningen, dat de EU gratis ter beschikking stelt, en om alle beschikbare ondersteuning te gebruiken.
Dit is de eerste formele hindernis voor veel “groepen organisatoren”, aangezien je aan bepaalde criteria moet voldoen om je EBI te laten registreren. Het belangrijkste is dat je initiatief niet overduidelijk buiten de bevoegdheden van de Commissie valt. Ook hier kan het Forum voor het Europees burgerinitiatief je met raad en daad van dienst zijn. En dan is het tijd om je EBI in te dienen via de officiële website, voorzien van een titel en een beschrijving van de doelstellingen van je voorstel. Afhankelijk van de noodzaak om je voorstel te wijzigen of aan te passen, zal de Commissie je EBI binnen 2-4 maanden registreren (of weigeren). Na registratie vertaalt de Commissie de titel en de doelstelling van je voorstel in alle 24 officiële talen.
En dan nu het beste maar ook het lastigste onderdeel: in minder dan een jaar tijd moet je meer dan een miljoen Europeanen uit ten minste zeven lidstaten voor je zaak zien te winnen. Dit moet lang van tevoren worden voorbereid via het opzetten van een pan-Europees netwerk van partners uit heel Europa. Na de officiële registratie moet je binnen zes maanden beginnen met het daadwerkelijk verzamelen van handtekeningen. Je hoeft alleen maar de Commissie 10 werkdagen vóór de door jou gekozen startdatum op de hoogte te stellen, zodat het begin en het einde van de verzamelfase van een jaar kunnen worden gepubliceerd. Houd er rekening mee dat je aparte steunbetuigingsformulieren moet gebruiken voor elke nationaliteit. Met andere woorden: alle ondertekenaars op één formulier moeten de nationaliteit van hetzelfde EU-land hebben.
Zonder communicatie geen steun; om je initiatief uiteindelijk tot een goed einde te brengen is het cruciaal dat je de dialoog aangaat met potentiële medestanders maar ook met sceptici. Vergeet dus zeker niet om naast het verzamelen van handtekeningen ook aandacht te vragen voor je initiatief via (sociale) media en tijdens allerhande evenementen. Voor deze stap is het ook weer erg zinvol om te leren van eerdere EBI’s. De mensen die eraan hebben gewerkt, hebben veel ervaring en kennis te delen.
Voor je uiteindelijk je initiatief met alle vereiste certificeringen kunt voorleggen aan de Europese Commissie moeten heel wat hindernissen worden overwonnen. Eerst moet je de verzamelde steunbetuigingen binnen drie maanden na het einde van de fase van het verzamelen van handtekeningen indienen bij de verschillende nationale autoriteiten. Deze autoriteiten hebben maximaal drie maanden de tijd om de handtekeningen te verifiëren en te certificeren. Daarna heb jij als “groep van organisatoren” nog drie maanden de tijd om je voor te bereiden op het definitief indienen van de certificaten bij de Commissie. Om al deze veeleisende fases probleemloos te doorlopen, heb je een betrouwbaar en goed voorbereid team nodig dat het initiatief in goede banen helpt leiden. Domme fouten kunnen tot hoge bijkomende kosten, vertraging en frustraties leiden.
Met de indiening van het EBI begint een ander belangrijk hoofdstuk, namelijk de communicatie over een officiële EU-kwestie, waarmee je politiek op de voorgrond treedt. Als je initiatief succes heeft gaan er nieuwe deuren open en volgen formele gesprekken met de Commissie en een openbare hoorzitting in het Europees Parlement.
Binnen een maand na de indiening van je succesvolle EBI word je uitgenodigd voor een officiële bijeenkomst met de Commissie om je voorstel te bespreken, en in de daaropvolgende maanden word je uitgenodigd om te spreken tijdens een openbare hoorzitting in het Europees Parlement. Andere EU-instellingen, zoals het Europees Economisch en Sociaal Comité en alle nationale parlementen van alle EU-lidstaten, zullen ook worden geïnformeerd. Dit is een uitgelezen kans om nog meer mensen – en idealiter de juiste mensen! – te overtuigen.
De uitputtingsslag, die hopelijk ook heel wat heeft opgeleverd, is nu bijna ten einde maar vergeet niet dat er nog veel werk aan de winkel is achter de schermen, met name op het vlak van documentatie en evaluatie, zodat iedereen lessen kan trekken uit de opgedane ervaring. Door deel uit te maken van de tweede generatie EBI’s (vanaf 2020) sta je op het punt geschiedenis te schrijven.












